انسان نامیراست و مرگ صرفاً یک تغییر نشئه است / در عصر ارتباطات و ثبت داده‌ها، درک معاد ملموس‌تر از همیشه است

نظام معرفتی مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام، هندسه‌ای منسجم و به هم‌پیوسته از بینش و کنش است؛ جایی که اصول دین به‌مثابه ریشه‌های عمیق جهان‌بینی، تنومندی درخت فروع و تکالیف عملی را تضمین می‌کنند. در این میان، اصل «معاد» جایگاهی محوری در هدایت غایت‌شناسانه زیست انسانی دارد.

صد آنلاین برای بررسی نسبت میان اصول و فروع، حقیقت جاودانگی انسان و بازخوانی مفهوم ثبت اعمال در پرتو پیشرفت‌های دنیای ارتباطات، با حجت‌الاسلام والمسلمین سید مهدی حسین‌زاده، استاد اخلاق و دبیرکل بنیاد قرآن به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

خبرنگار: حضرت استاد، به‌عنوان مدخل بحث، نسبت میان اصول و فروع دین در منظومه اعتقادی تشیع را چگونه تبیین می‌فرمایید و چرا حفظ این پیوستگی در زیست مؤمنانه یک ضرورت است؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده:

بسم‌الله الرحمن الرحیم. در جهان‌بینی شیعی، رابطه میان اصول دین و فروع دین، رابطه «ریشه و شاخه» یا به‌تعبیری «هندسه اندیشه و رفتار» است. اصول دین یعنی توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد، ساختار بینشی، باورها و ادراک بنیادین انسان نسبت به عالم هستی را شکل می‌دهند. انسان تا زمانی که نداند از کجا آمده (توحید)، به کجا می‌رود (معاد)، بر چه پایه عدلی مدیریت می‌شود و راهبران این مسیر چه کسانی هستند (نبوت و امامت)، نمی‌تواند نقشه راه عملیاتی برای زیست خود تعریف کند.

فروع دین مانند نماز، روزه، خمس، جهاد، امر به معروف و تولّی و تبرّی، امتداد منطقی و میوه‌های همان اصول هستند. اگر ریشه باورها ضعیف باشد، عمل دینی از سرِ عادت یا سست خواهد بود؛ و اگر عمل و فروع تعطیل شود، ریشه‌های ایمان خشکیده می‌شود. بنابراین، تفکیک میان باور و عمل ناممکن است؛ مؤمن واقعی کسی است که اصول را در مقام معرفت استوار و فروع را در صحنه رفتار و جهاد روزمره متجلی سازد.

خبرنگار: در میان اصول دین، اصل «معاد» همواره نقشی بنیادین در تربیت اخلاقی انسان دارد. تلقی انسان امروز از حقیقت حیات پس از مرگ چگونه باید باشد؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده:

نکته کلیدی که باید بر آن تأکید شود این است که «انسان موجودی نامیراست». ما مرگی به معنای فنا و نیستی نداریم؛ آن‌چه در فرهنگ دینی از آن به‌عنوان وفات یاد می‌شود، در واقع «توفّی» یعنی دریافت تمام و کمال حقیقت انسان توسط فرشتگان الهی است. مرگ صرفاً یک گذرگاه و تغییر نشئه از عالم خاکی و محدود مادی به عوالم گسترده‌تر ملکوتی است.

معاد، پایان خط نیست، بلکه استمرار و عروج متعالی همان شخصیتی است که انسان در طول حیات دنیوی با افکار، اخلاق، نیت‌ها و اعمال خود پدید آورده است. در حقیقت، انسان پس از خروج از کالبد مادی، در مداری تکاملی به سوی مبدأ ازلی و حقیقت نامتناهی حق‌تعالی حرکت می‌کند و آن‌چه در نشئه بعدی درو می‌کند، عین همان نهالی است که در مزرعه دنیا کاشته است. شخصیت ساخته‌شده انسان در این جهان، هویت او در سرای جاودان را رقم می‌زند.

خبرنگار: یکی از سؤالات و دغدغه‌های همیشگی انسان، فهم چگونگی ثبت دقیق اعمال و احضار آن در روز رستاخیز است. آیا تحولات فناوری و عصر ارتباطات توانسته این حقیقت را برای ذهن بشر ملموس‌تر سازد؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده:

بسیار پرسش دقیقی است. در گذشته شاید برای برخی ذهن‌های ساده‌انگار، باور این‌که تمام حرکات، گفتارها، نگاه‌ها و حتی خطورات قلبی انسان مو‌به‌مو ثبت و ضبط می‌شود، دشوار می‌نمود و آن را صرفاً با تمثیل‌های تجریدی می‌پذیرفتند. اما امروز در عصر انفجار اطلاعات و فناوری‌های نوین ارتباطی، فهم این مسئله به مراتب آسان‌تر و ملموس‌تر شده است.

ببینید؛ امروز بشر با ابزارهای دیجیتال قادر است میلیاردها ترابایت داده، تصویر، صوت و موقعیت مکانی افراد را در سرورهایی بسیار کوچک برای سال‌ها حفظ کند، بازیابی نماید و در کسری از ثانیه پردازش کند. دوربین‌های مداربسته، ردپای هوش مصنوعی و پایگاه‌های داده نشان می‌دهند که هیچ جزئیاتی از مدار ثبت پاک نمی‌شود.

حال چگونه ممکن است فناوری ساخت دست انسان ناقص بتواند تمام رفتارهای او را ثبت کند، اما دستگاه عظیم و بی‌نقص آفرینش الهی از ضبط ارتعاشات، نیات و اعمال بندگان ناتوان باشد؟ این پیشرفت‌ها شاهدی عینی بر آیات شریفه قرآن مانند «إِنَّا کُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» است. در روز قیامت، عمل انسان نه‌فقط گزارش، بلکه عیناً «احضار» می‌شود؛ «وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا».

خبرنگار: با توجه به رسالت بنیاد قرآن و ضرورت بازتولید این معارف در جامعه، این نگرش چه تأثیری بر اصلاح رفتار فردی و اجتماعی خواهد گذاشت؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده:

اگر این باور در جان جامعه و تک‌تک مسئولان و شهروندان رسوخ کند که ما در محضر نظارت همیشگی حق هستیم و هیچ کنشی در عالم گم نمی‌شود، اخلاق در رأس امور قرار می‌گیرد. ریشه بسیاری از ناهنجاری‌ها، فسادها، ظلم‌ها و غفلت‌ها، فراموشی معاد است.

جامعه‌ای که معادباور است، باوجدان، کوشا، اهل صدق و مدافع عدالت خواهد بود؛ زیرا می‌داند شخصیت ابدی او در گرو رفتارهای امروز اوست. قرآن کریم کتاب هدایت و تنظیم این پیوند الهی است و ما در بنیاد قرآن تمام تلاشمان این است که معارف وحیانی را با نگاهی کاربردی و متناسب با اقتضائات عصر حاضر در خدمت تهذیب و تعالی جامعه قرار دهیم.

خبرنگار: از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید بسیار سپاسگزاریم.

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده: بنده هم از شما و دغدغه‌مندی‌تان تشکر می‌کنم و توفیقات روزافزونتان را از درگاه الهی مسألت دارم.