شیطان با ترس از فقر ما را می‌دوشد! / افشاگری استاد اخلاق تهران از پشت‌پرده بحران‌های اقتصادی و اخلاقی در هزاره سوم

در روزگاری که تورم، فشارهای اقتصادی، نوسانات بازار و دغدغه‌های معیشتی سایه خود را بر زندگی خانواده‌ها گسترده و به تبع آن آسیب‌های فرهنگی، رکود اخلاقی و چالش‌های سیاسی و اجتماعی را پدید آورده است، بازخوانی کلام الهی می‌تواند قطب‌نمایی دقیق برای عبور از طوفان‌ها باشد.

آیه ۲۶۸ سوره مبارکه بقره؛

الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَاللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَفَضْلًا ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ .

نقشه‌ای جامع از دو زاویه دید در مواجهه با بحران‌ها را به دست می‌دهد: وسوسه ترس از آینده و بخلِ برآمده از مکتب شیطان، در برابر وعده بخشایش و گشایش واسع از سوی پروردگار متعال.

خبرنگار فرهنگی صد آنلاین برای واکاوی ابعاد این آیه شریفه در زندگی امروز انسان در هزاره سوم، خانواده‌های ایرانی، نظام اقتصادی، مدیریت کلان فرهنگی، سیاست‌گذاری‌ها و حتی عرصه ورزش، به سراغ حجت‌الاسلام والمسلمین سید مهدی حسین‌زاده، استاد اخلاق برجسته حوزه و دانشگاه در تهران رفته‌است. آنچه در ادامه می‌خوانید، مشروح این گفتگوی راهگشا و عمیق است.

صد آنلاین: استاد عزیز، در آیه شریفه پیوند عجیبی میان «ترس از فقر» و «دعوت به فحشا» از یک سو، و «مغفرت و فضل الهی» از سوی دیگر برقرار شده است. ریشه این پیوند در ساختار روحی و روانی انسان معاصر چیست؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده: بسم‌الله الرحمن الرحیم. نکته بسیار ظریفی را مطرح کردید. قرآن کریم در این آیه یک قانون بی‌بدیل روانشناختی و جامعه‌شناختی را ترسیم می‌کند. شیطان ابزاری کارآمدتر از «ترس» ندارد؛ و بزرگ‌ترین ترس کاذب در ذهن انسان، «هراس از نداری و آینده مبهم» است. شیطان به انسان القا می‌کند که اگر انفاق کنی، اگر اصول اخلاقی را در کسب‌وکار رعایت کنی، اگر از رانت، ربا و کم‌فروشی فاصله بگیری، فقیر می‌شوی و عقب می‌افتی. این همان «وعده فقر» است.

اما چرا بلافاصله پس از آن می‌فرماید: «وَیأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشَاءِ»؟ چون وقتی انسان از فقر ترسید و به بن‌بست خیالی رسید، برای حفظ منافع مادی خود دست به هر کار خلاف اخلاقی می‌زند؛ دروغ می‌گوید، حق دیگران را ضایع می‌کند، در روابط اجتماعی و اقتصادی دست به فحشا و منکر می‌زند، و حریم‌های الهی را می‌شکند. در واقع، بخل و سودپرستی افراطی، فرزند مشروعِ ترس از فقرِ شیطانی است. در نقطه مقابل، خداوند متعال انسان را به «مغفرت» (پاک‌سازی جان از گناهان و دلهره‌ها) و «فضل» (برکت و گشایش فراتر از محاسبه‌های مادی) دعوت می‌کند؛ چون او «واسع علیم» است؛ یعنی هم خزانه رحمتش بی‌انتهاست و هم به نیازهای بندگانش آگاه‌تر از خودشان است.

صد آنلاین: اگر بخواهیم این نگاه را به اقتصاد خانواده و جامعه امروز ما که درگیر تورم و مشکلات معیشتی است تسری دهیم، پیام عملی این آیه چیست؟ چگونه می‌توان از تله «اقتصادِ ترس‌محور» رها شد؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده: امروز خانواده‌های ما در هزاره سوم زیر ضرب سنگین جنگ رسانه‌ای و اقتصادی قرار دارند. پمپاژ ناامیدی و القای این تفکر که «فردا چه خواهد شد؟» دقیقاً مصداق بارزِ «يَعِدُكُمُ ٱلۡفَقۡرَ» است. خانواده‌ای که دچار این اضطراب فلج‌کننده می‌شود، آرامش درونی‌اش را از دست می‌دهد، صله رحم و انفاق را کنار می‌گذارد، و گاه برای بقای مالی به مسیرهای ناامن و غیراخلاقی کشیده می‌شود.

راهکار قرآنی این است که نظام فکری اقتصاد خانواده از «حساب‌وکتاب‌های مادیِ صرف» به سمت «اعتماد به فضل الهی» تغییر جهت دهد. معنای فضل خدا تنبلی یا بی‌تدبیری نیست؛ بلکه تدبیر عاقلانه توأم با توکل، کار و تلاش شرافتمندانه و در عین حال دل‌نکندن از اخلاق و دستگیری از دیگران است. وقتی جامعه‌ای در بحران اقتصادی، به جای رو آوردن به ربا، احتکار و حق‌خوری، به فرهنگ تعاون، صداقت و انفاق بازگردد، سنت‌های الهی به یاری‌اش می‌آیند و گشایش رخ می‌دهد.

صد آنلاین: در حوزه فرهنگ و سیاست نیز با چالش‌های عدیده‌ای روبه‌رو هستیم. آیا می‌توان گفت سیاست‌گذاری‌هایی که بر مبنای ترس، انقباض شدید یا بی‌اعتمادی به ظرفیت‌های داخلی شکل می‌گیرند، ریشه در همین آیه دارند؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده: قطعا همین طور است. در مدیریت کلان سیاسی و فرهنگی، اگر مدیران و دولتمردان دچار ترس و واهمه از قدرت‌های پوشالی شوند و تصور کنند که بقا و توسعه کشور صرفاً در گروی باج دادن به این و آن یا ترس از تحریم است، این دقیقا همان تسلیم شدن در برابر وعده فقر شیطان است. سیاست‌گذاری مبتنی بر ترس، جامعه را به سمت انفعال، وابستگی، و در نتیجه فساد ساختاری و فرهنگی می‌کاند.

فرهنگِ قرآنی به مدیران و نخبگان می‌آموزد که به جای دلهره و ترس از تهدیدهای بیرونی، با اتکا به منابع لایزال الهی، خلاقیت‌های درونی و کار جهادی، برنامه‌ریزی کنند. کشوری که به وعده «فضل و مغفرت» خدا ایمان داشته باشد، در عرصه دیپلماسی و فرهنگ با عزت، اقتدار و شجاعت گام برمی‌دارد و تسلیم باج‌خواهی‌های دشمنان نمی‌شود.

صد آنلاین: عرصه ورزش و رقابت‌های ملی نیز از این فضا مستثنی نیست؛ جایی که گاهی استرسِ باخت، ترس از دست دادن جایگاه، یا اصالت دادن به ثروت‌های نجومی و اخلاق‌سوزی دیده می‌شود. نگاه اسلام به این حوزه چیست؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده: ورزش باید مدرسه انسان‌سازی و تجلی مکارم اخلاق باشد. اما متأسفانه گاهی می‌بینیم که سوداگری، ترس از شکست، و اصالت دادن به پول به هر قیمت، روح جوانمردی را ذبح می‌کند. مربی، ورزشکار یا مدیری که از ترسِ از دست دادن مقام یا ثروت، اصول اخلاقی را زیر پا می‌گذارد یا دست به دوپینگِ شخصیتی و مادی می‌زند، در دام همان وعده فقرِ درونی افتاده است.

پیروزی واقعی در ورزش و زندگی، آن‌گاه رخ می‌دهد که اخلاق، پهلوانی و توکل بر خدا محور باشد. ثروت و عنوانی که با بی‌اخلاقی و ترس به‌دست آید، برکت ندارد. جامعه ورزشی ما نیازمند بازگشت به منش پهلوانانی است که با نام خدا و با تکیه بر توان و عزت نفس میدان می‌رفتند و فضل الهی را نصیب خود و کشورشان می‌کردند.

صد آنلاین: به عنوان پرسش پایانی، برای انسان خسته و مضطرب امروز که میان چرخ‌دنده‌های اقتصاد، سیاست و دغدغه‌های فرهنگی گیر افتاده است، چه توصیه‌ای دارید تا آرامش و برکت به زندگی‌اش بازگردد؟

حجت‌الاسلام والمسلمین حسین‌زاده: توصیه من این است که زاویه دید خود را عوض کنیم. به جای نگاه کردن به صفحه تلویزیون و اخبار دلهره‌آور که مدام فقر و بحران را پمپاژ می‌کنند، چشم به وعده‌های مطمئن پروردگار بدوزیم. خداوند در این آیه به صراحت فرموده است که شیطان شما را از نداری می‌ترساند تا وادارتان به بدی کند، اما من به شما مغفرت و فضلِ وسیع وعده می‌دهم.

اگر خانواده‌ها، جوانان، فعالان اقتصادی و مدیران ما با تقوا، تلاش مضاعف، امید به آینده و نیکوکاری با مسائل برخورد کنند، به یقین حصار امن الهی دور زندگی آن‌ها کشیده خواهد شد. خدا واسع و علیم است؛ گشایش در کار بندگانی که به او حسن ظن دارند، حتماً از راهی که گمان نمی‌برند فرا خواهد رسید.