اروپا در وحشت زمستان سخت انرژی/ شوک قبض گاز به قاره سبز!

 ذخایر گاز اروپا در آستانه زمستان پایین‌تر از سال گذشته است و افزایش قیمت گاز در بازارهای عمده‌فروشی، نگرانی‌ها درباره هزینه انرژی خانوارها را دوباره بالا برده، با این حال گران‌شدن قبض‌ها قطعی نیست و به شدت سرما، تداوم عرضه گاز مایع و سیاست‌های حمایتی دولت‌ها بستگی دارد.

مخازن گاز اروپا چقدر خالی‌اند؟

اروپا در آستانه زمستان با وضعیتی روبه‌روست که اگرچه به معنای کمبود قطعی گاز نیست اما حاشیه اطمینان این قاره را در مقایسه با سال گذشته کاهش می‌دهد. بر اساس داده‌های زیرساخت گاز اروپا (GIE)، میزان ذخایر گاز اتحادیه اروپا در ۳۰ مهر ۱۴۰۵ (۲۲ اکتبر ۲۰۲۶) حدود ۷۴.۶ درصد، معادل نزدیک به ۸۴۵ تراوات‌ساعت، گزارش شده است؛ رقمی که از سطح حدود ۸۲.۹ درصدی در زمان مشابه سال قبل پایین‌تر است.

وضعیت ذخایر در کشورهای مختلف نیز یکسان نیست. در داده‌های منتشرشده برای ۳۰ مهر ۱۴۰۵، سطح ذخایر آلمان حدود ۶۱ درصد و هلند نزدیک به ۶۵ درصد بود؛ در مقابل، فرانسه حدود ۸۷ درصد و ایتالیا نزدیک به ۹۰ درصد ذخایر خود را پر کرده بودند. این تفاوت‌ها اهمیت دارد، زیرا ظرفیت ذخیره‌سازی، میزان مصرف، مسیرهای واردات و امکان انتقال گاز میان کشورها در همه اعضای اتحادیه اروپا یکسان نیست.

ذخایر کمتر از سال گذشته لزوماً به معنای کمبود گاز در طول زمستان نیست. اروپا همچنان می‌تواند از واردات خط لوله‌ای، محموله‌های گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) و مدیریت مصرف استفاده کند. با این حال، هرچه زمستان سردتر و عرضه جهانی محدودتر باشد، پرکردن فاصله میان عرضه و تقاضا دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد شد.

بازار جهانی گاز از چه چیزی می‌ترسد؟

نشانه‌های نگرانی بازار در قیمت گاز نیز دیده می‌شود. بهای قراردادهای گاز طبیعی در مرکز معاملاتی تی‌تی‌اف هلند (TTF)، یکی از شاخص‌های اصلی قیمت‌گذاری گاز در اروپا، در ۱ آبان ۱۴۰۵ (۲۳ اکتبر ۲۰۲۶) به محدوده ۹۲ تا ۹۳ یورو به‌ازای هر مگاوات‌ساعت رسید؛ سطحی که در گزارش‌های بازار به‌عنوان بالاترین محدوده از اواخر سال ۲۰۲۲ توصیف شده است.

افزایش قیمت فقط به میزان گاز موجود در مخازن مربوط نیست. بازار انرژی به پیش‌بینی وضعیت آب‌وهوا، سطح مصرف صنایع، توان وارداتی اروپا و رقابت با خریداران آسیایی نیز واکنش نشان می‌دهد. اگر زمستان سردتر از انتظار باشد، کشورهای اروپایی برای تأمین تقاضا به واردات بیشتری نیاز خواهند داشت؛ هم‌زمان، خریداران آسیایی نیز ممکن است برای جذب محموله‌های LNG قیمت‌های بالاتری پیشنهاد دهند.

اختلال در مسیرهای انتقال انرژی، به‌ویژه در صورت تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و تنگه هرمز، می‌تواند این رقابت را شدیدتر کند. هرچند اروپا منابع متنوع‌تری نسبت به سال‌های پیش در اختیار دارد، بازار جهانی LNG به‌هم‌پیوسته است و اختلال در عرضه به یک منطقه می‌تواند قیمت‌ها را در مناطق دیگر نیز افزایش دهد.

سه سناریوی اروپایی برای زمستان

زمستان ملایم و عرضه باثبات

 اگر دمای هوا نزدیک به میانگین‌های معمول باشد و جریان واردات گاز خط لوله‌ای و محموله‌های LNG بدون اختلال جدی ادامه پیدا کند، اروپا می‌تواند زمستان را بدون بحران فراگیر عرضه پشت سر بگذارد. در این وضعیت، قیمت‌ها ممکن است همچنان نوسان داشته باشند، اما احتمال جهش پایدار و شدید کمتر خواهد بود.

سرمای شدید و رقابت بر سر LNG

اگر موج‌های سرمای طولانی مصرف خانگی و نیروگاهی را افزایش دهند و هم‌زمان کشورهای آسیایی برای خرید LNG رقابت کنند، برداشت از مخازن سرعت می‌گیرد و قیمت‌ها می‌توانند دوباره افزایش پیدا کنند. در چنین شرایطی، کشورهایی با ذخایر کمتر یا وابستگی بیشتر به واردات، آسیب‌پذیرتر خواهند بود.

سرمای شدید و اختلال در عرضه!

این سناریو پرهزینه‌ترین حالت است. اگر سرمای طولانی با اختلال جدی در تولید یا حمل‌ونقل LNG همراه شود، اروپا باید برای تأمین تقاضا هزینه بیشتری بپردازد و ممکن است فشار بر صنایع انرژی‌بر افزایش یابد. در این وضعیت، احتمال مداخله دولت‌ها از طریق حمایت مالی، محدودیت مصرف یا اقدامات اضطراری بیشتر می‌شود.

گزارش‌های فصلی نهادهای اروپایی درباره چشم‌انداز زمستان، از جمله ارزیابی‌های شبکه اپراتورهای انتقال گاز اروپا، برای بررسی تاب‌آوری شبکه در برابر سرمای شدید و اختلال عرضه اهمیت دارند. با این حال، هیچ‌یک از سناریوها را نباید پیش‌بینی قطعی تلقی کرد؛ مسیر قیمت‌ها به ترکیب آب‌وهوا، عرضه و تقاضا بستگی دارد.

شوک‌ دوباره قبض گاز به خانوار‌های اروپایی!

افزایش قیمت عمده‌فروشی گاز به این معنا نیست که قبض تمام خانوارهای اروپایی بلافاصله و به یک اندازه افزایش پیدا می‌کند. زمان و شدت انتقال افزایش قیمت به مصرف‌کننده به ساختار قراردادها، مقررات ملی، مالیات‌ها، تعرفه‌های شبکه و سیاست‌های حمایتی هر کشور بستگی دارد.

خانوارهایی که قراردادهای شناور دارند یا تعرفه آن‌ها در فاصله‌های کوتاه بازنگری می‌شود، ممکن است زودتر افزایش قیمت را احساس کنند. در مقابل، مصرف‌کنندگانی که قرارداد ثابت دارند، احتمالاً تا زمان پایان قرارداد یا بازنگری شرایط آن از بخشی از نوسان‌های کوتاه‌مدت در امان می‌مانند. این تفاوت‌ها باعث می‌شود حتی در یک کشور نیز اثر افزایش قیمت گاز بر قبض خانوارها یکسان نباشد.

از سوی دیگر، دولت‌ها می‌توانند با کمک‌های هدفمند، حمایت از خانوارهای کم‌درآمد یا تغییرات مالیاتی بخشی از فشار را کاهش دهند. اما اگر قیمت‌ها برای مدت طولانی بالا بمانند، هزینه این حمایت‌ها برای بودجه عمومی افزایش پیدا می‌کند و دولت‌ها ناچار می‌شوند میان حمایت از مصرف‌کنندگان، کنترل کسری بودجه و حفظ انگیزه صرفه‌جویی انرژی تعادل برقرار کنند. بنابراین، خطر اصلی فقط افزایش ناگهانی قبض در یک ماه نیست؛ تداوم قیمت‌های بالا می‌تواند هزینه گرمایش خانه‌ها و فعالیت صنایع را در طول زمستان افزایش دهد و فشار بیشتری بر خانوارهای آسیب‌پذیر وارد کند.

آزمون اصلی اروپا پس از زمستان

حتی اگر اروپا دو زمستان پیش رو را بدون کمبود گسترده گاز پشت سر بگذارد، مسئله امنیت انرژی با پایان فصل سرما تمام نمی‌شود. برداشت بیشتر از مخازن به معنای نیاز به خرید گاز برای پرکردن دوباره آن‌ها در ماه‌های بعد است؛ خریدی که در صورت تداوم رقابت جهانی بر سر LNG می‌تواند پرهزینه باشد.

اگر قیمت‌ها در طول زمستان بالا بمانند یا اختلال در عرضه ادامه پیدا کند، اروپا ممکن است در تابستان سال بعد نیز با هزینه بالای تأمین گاز مواجه شود. به همین دلیل، سطح ذخایر در آغاز زمستان تنها یکی از شاخص‌های ارزیابی امنیت انرژی است؛ سرعت برداشت از مخازن، توان واردات و هزینه پرکردن مجدد آن‌ها نیز باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.

در مجموع، احتمال تکرار شوک انرژی در اروپا به شدت زمستان و پایداری عرضه بستگی دارد. ذخایر پایین‌تر از سال گذشته و افزایش قیمت‌های بازار، نشانه‌هایی از کاهش حاشیه اطمینان هستند اما برای نتیجه‌گیری درباره وقوع بحران قطعی کافی نیستند. اگر هوا ملایم بماند و جریان واردات ادامه پیدا کند، افزایش قیمت‌ها ممکن است محدود شود اما ترکیب سرمای شدید و اختلال عرضه می‌تواند بار دیگر هزینه انرژی را بالا ببرد. 

برای خانوارهای اروپایی جدا از نوسان قیمت گاز مسئله مهم‌تر این است که نوسان تا چه اندازه و با چه سرعتی به قبض مصرف‌کننده منتقل می‌شود؟!