مصرف بی‌رویه دارو/ خطرات پنهان برای سلامت!

 به گزارش صد آنلاین ، در روزهای اخیر و پس از جنگ تحمیلی سوم چالش کمبود و گرانی دارو به یکی از دغدغه‌های اصلی شهروندان تبدیل شده است. آن‌قدر که در تازه‌ترین نشست وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با جمعی از روسا و نمایندگان انجمن‌های علمی گروه پزشکی، موضوع مصرف اقلام دارویی و تامین آن، از مهم‌ترین مسائل مورد بحث در این نشست بود.

اما آنچه که به‌عنوان یکی از دلایل کمبود دارو در شرایط فعلی عنوان شد، مصرف بی‌رویه برخی از اقلام دارویی است؛ موضوعی که نمی‌توان همه مشکلات و کاستی‌های ناشی از آن را به پای مردم نوشت،چراکه مسائل متفاوتی دراین حوزه تاثیرگذارهستند؛ازفرهنگ‌سازی گرفته تامدیریت درست بازاردارویی کشور.

ایرانیان، جزو جامعه‌های مصرف‌گرا در حوزه داروهستند؛ واقعیتی که قابل کتمان نیست و آمارها و شواهد نیز آن را اثبات می‌کند. چنان‌که درحال‌حاضر، ایران را جزو اولین‌های فهرست پرمصرف‌ترین کشورها در حوزه اقلام دارویی قرار داده است؛ آن‌قدر که به گفته کارشناسان حوزه بهداشت، در این روزها، بخش قابل توجهی از مصرف سرم غیرضروری است و بیماران در بسیاری از موارد نیازی به دریافت آن ندارند. اما با وجود این، بایدمراقب باشیم که برچسب «مصرف بی‌رویه» به ابزاری برای توجیه کاستی‌های ساختاری تبدیل نشودوتفکیکی جدی میان اصلاح الگوی مصرف و مسئولیت‌پذیری نهادهای متولی در تأمین پایدار دارو، قائل شویم.

ما واقعا دارو زیاد مصرف می‌کنیم؟

در بسیاری از گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، ایران در زمره کشورهایی قرار دارد که سرانه مصرف دارو در آنها نسبت به جمعیت، بالاست. مثلا نرخ تجویز و مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک در ایران به‌طور معناداری از میانگین جهانی بالاتر است که نگرانی‌های زیادی در مورد مقاومت میکروبی در بین افراد جامعه ایجاد کرده است. اما یکی دیگر از اقلام دارویی که مصرف بالایی در کشور دارد، داروهای تزریقی مانند سرم است. محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی درنشست بافعالان حوزه‌دارویی‌کشور دراین‌باره‌گفت:مصرف سرم درکشور از۱۳میلیون درماه به ۲۳میلیون افزایش یافته؛ درحالی‌که سرم اصولا باید در بیمارستان و براساس نیاز بیماران مصرف شود. او ادامه داد: «محصولات صنایع پتروشیمی در تولید دارو مورد استفاده قرار می‌گیرد و از سوی دیگر، رشد منابع بیمه‌ای در بودجه برای پوشش بخش دارو و تجهیزات پزشکی کافی نیست؛ بنابراین باید نسبت به مصرف منطقی دارو درکشور، تلاش ویژه داشته باشیم.»

با وجود این، کارشناسان حوزه سلامت معتقدند نباید صرفا مردم را مقصر دانست؛ چراکه تجربه نشان داده است که در برخی موارد، پزشکان به‌دلیل تراکم بالای مراجعین و زمان کم برای هر بیمار، گاهی برای اقناع او به تجویز داروهای متعدد یا تزریقات روی می‌آورند. برای همین است که کنار هم قرارگرفتن باورهای نادرست فرهنگی در میان مردم و بالارفتن آمار تجویز آزمایش‌ها و بعضا داروهای غیرضروری درساختار نظام سلامت،ایران رابه چنین جایگاه ناخوشایندی، آن‌هم در شرایط فعلی کشور، رسانده است.

پرمصرف‌ترین‌ها به روایت آمار

بررسی‌عناوین داروهای واردشده به کشور نشان می‌دهدبیشترین هزینه‌کردایران درواردات داروها مربوط به ایمونوگلوبولین تزریقی است که برای درمان بسیاری از انواع بیماری‌ها ازجمله نقص ایمنی و برخی انواع سرطان استفاده می‌شود، پس از آن آلبومین، واکسن اچ‌پی‌وی، برای پیشگیری از ابتلا به ویروس پاپیلومای انسانی و انسولین آسپارت برای درمان دیابت بیشترین سهم بازار واردات دارو را به خود اختصاص داده‌اند. البته که از نظر عددی، بیش از ۹۸ درصد از داروهای تأمین و توزیع‌شده در کشور، تولید داخل و کمتر از ۲ درصد وارداتی است.

میان اقلام دارویی، داروی سرماخوردگی بزرگسالان با مصرف ۷۵۴میلیون عدد در صدر فهرست قرار گرفته است، پس از آن، داروهای آ.اس.آ، فاموتیدین، متفورمین، آموکسی‌سیلین و لووتیروکسین به‌ترتیب بیشترین میزان مصرف را داشته‌اند. داروهایی مانند استامینوفن، ایبوپروفن، ناپروکسن و ترکیبات سرماخوردگی که اغلب حاوی این مواد هستند به‌دلیل شیوع بالای بیماری‌های ویروسی و دردهای روزمره، بیشترین تعداد نسخه را به خود اختصاص می‌دهند. داروهای کاهنده اسید معده مانند امپرازول، رانیتیدین، پنتوپرازول و داروهای ضدنفخ یا ملین‌ها، به‌دلیل شیوع مشکلات گوارشی هم تعداد نسخه‌های بالایی دارند.

جالب است بدانید که در این میان، آنتی‌بیوتیک‌ها، با وجود این‌که بارها هشدار داده شده است که تجویز آنها باید با دقت بیشتری انجام شود، اما همچنان در صدر داروهای پرمصرف قرار دارند. آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند آزیترومایسین، آموکسی‌سیلین و ترکیبات آن، جزو پرتجویزترین‌ها هستند. داروهای فشارخون، داروهای دیابت مثل متفورمین و داروهای چربی خون مثل آتورواستاتین به‌دلیل شیوع بالای این بیماری‌ها، تعداد نسخه‌های بسیار زیادی دارند. و درنهایت ویتامین‌ها و مکمل‌ها، به‌خصوص ویتامین D و مکمل‌های حاوی مولتی‌ویتامین، به‌دلیل تجویز پزشکان و استقبال عمومی، تعداد نسخه‌های بالایی دارند.

به‌اندازه و بجا

برای ساماندهی مصرف و تأمین دارو در بازار، نیاز به یک رویکرد چندوجهی و هماهنگ است که هم جنبه‌های فرهنگی و رفتاری مصرف‌کنندگان و ارائه‌دهندگان ازجمله پزشکان، داروسازان و ... در نظر گرفته شود و هم جنبه‌های اقتصادی، نظارتی و مدیریتی در زنجیره تأمین دارو نادیده گرفته نشود. به نظر می‌رسد که برقراری توزان میان مصرف و تأمین دارو، راهکار پایداری برای مدیریت وضعیت فعلی است.

شاید لازم است که قدم اول را محکم‌تر از هر وقت دیگری برداریم؛ قدمی که بر تبیین عوارض مصرف بی‌رویه دارو ازجمله مقاومت میکروبی، عوارض جانبی و هزینه‌های اضافی تاکید دارد و از طریق رسانه‌های جمعی، مدارس و مراکز بهداشتی محقق خواهد شد. ترویج مراجعه به پزشک و پرهیز از خوددرمانی هم می‌تواند یکی دیگر از راهکارهای مدیریت وضعیت فعلی باشد؛ بدیهی است که بسیاری از بیماری‌ها نیاز به تشخیص و تجویز پزشک دارند و مصرف خودسرانه داروها می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

اما گام دوم این موضوع، به پزشکان اختصاص دارد؛ درواقع اصلاح نظام نسخه‌نویسی و تجویز دارو می‌تواند روی دیگر این ماجرا باشد. در چنین شرایطی، استفاده از سیستم‌های اطلاعاتی برای شناسایی پزشکانی که خارج از پروتکل‌های درمانی تجویز می‌کنند، می‌تواند تاثیرگذار باشد. در این میان، از توجه به نسخه‌های الکترونیک هوشمند که هشدار لازم درباره تجویز داروهای پرتکرار را پررنگ می‌کند هم می‌تواند کارآمد باشد. فراموش نکنیم که تقویت نقش داروسازان به‌عنوان مشاور اصلی بیمار در مورد نحوه مصرف صحیح دارو، عوارض احتمالی و تداخلات دارویی هم می‌تواند مانع اثرگذاری برای مصرف بی‌رویه دارو باشد.

نیاز به مدیریت بازار دارو

با وجود همه اما و اگرها در مصرف بی‌رویه دارو، اما این موضوع نباید به‌عنوان توجیهی برای پوشاندن سوءمدیریت احتمالی در سیستم تأمین و توزیع دارو مورد استفاده قرار گیرد. بدیهی است که تمام تقصیر در زمینه کمبود دارو را نباید به پای مردم نوشت. طبیعتا مصرف بی‌رویه به دلایل فرهنگی، اقتصادی و گاهی تجویزهای نادرست، ضعفی است که باید اصلاح شود اما همزمان، نباید فراموش کرد که کمبود دارو هم یک واقعیت است که عوامل مدیریتی و سیستمی در ایجاد آن دخیل هستند.

وقتی دارویی کمیاب می‌شود، حتی فردی که مصرف منطقی دارد نیز برای اطمینان از دسترسی، ممکن است آن را بیشتر از نیاز معمول خود تهیه کند. درواقع هرچند اصلاح الگوی مصرف دارو در میان مردم و ارائه‌دهندگان خدمات سلامت امری ضروری است و مصرف بی‌رویه برخی اقلام دارویی، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها و سرم‌ها، یک چالش جدی محسوب می‌شود، اما نباید این موضوع به عاملی برای نادیده‌گرفتن یا توجیه کمبودهای احتمالی در بازار و ضعف‌های احتمالی در مدیریت زنجیره تأمین دارو تبدیل شود. کمبود دارو می‌تواند ناشی از عوامل متعددی ازجمله مشکلات تولید، واردات، توزیع، و مدیریت منابع باشد که نیازمند رسیدگی و اصلاح سیستمی است. تمرکز صرف بر مصرف‌کننده، بدون پرداختن همزمان به رفع مشکلات زیرساختی و مدیریتی در تأمین دارو، راهکار پایدار و جامعی نبوده و نخواهد بود. برای همین هم شاید اهمیت شفافیت آماری در این زمینه بتواند گره‌گشا باشد.

درواقع اگر آمارهای مربوط به مصرف دارو و آمار مربوط به میزان تولید، واردات و توزیع دارو به‌صورت شفاف منتشر شود، می‌تواند تصویری درست از وضعیت فعلی نشان دهد؛ موضوعی که می‌تواند روند اصلاح مصرف را هم با سرعت بیشتری پیش ببرد.

عبور ذخیره ریالی دارو از ۲۵ همت

معاون توسعه و مدیریت منابع سازمان غذا و دارو با اشاره به وضعیت مطلوب نقدینگی در حوزه تأمین کالاهای سلامت گفت: ذخیره استراتژیک ریالی دارو از مرز ۲۵ هزار میلیارد تومان عبور کرده است. نقی شهابی‌مجد، با تشریح آخرین وضعیت ذخایر استراتژیک کشور، از بهبود شرایط نقدینگی و انعقاد قرارداد با بیش از ۱۵۰ شرکت دارویی خبر داد و با اشاره به اقدامات انجام‌شده در تأمین منابع مالی افزود: در حوزه ریالی به ثبات مناسبی رسیده‌ایم؛ به‌طوری‌که علاوه‌بر ۲۴ همت پیشین، قراردادهایی به ارزش ۲۵.۳همت منعقد شده و بیش از ۴.۱همت قرارداد جدید نیز درآستانه نهایی‌شدن و اجرا قرار دارد.وی با تأکید بر نبود مشکل نقدینگی در این بخش ادامه داد: تاکنون حدود ۱۹ همت از اعتبارات هزینه‌شده و بیش از پنج همت نیز در حساب‌های سازمان غذا و دارو موجود است. همچنین بخشی از کالاهای تأمین‌شده که در شرایط اخیر برای تنظیم بازار توزیع شده بود، از طریق چرخه بازگشت منابع مالی شرکت‌های پخش، مجددا به حساب‌ها بازمی‌گردد تا پایداری مالی طرح حفظ شود./جام جم