عبور از بحران ناترازی با جراحی ساختاری و حکمرانی داده‌محور در صندوق بازنشستگی کشوری

برگزاری همایش مدیران ستادی و استانی صندوق بازنشستگی کشوری، به صحنه‌ای برای تبیین یکی از عمیق‌ترین و راهبردی‌ترین دغدغه‌های نظام اداری و اقتصادی کشور تبدیل شد.

سخنرانی دکتر علاءالدین ازوجی، مدیرعامل این صندوق، فراتر از یک گزارش عملکرد معمول، واکاوی شجاعانه ریشه‌های ساختاری ناترازی و ارائه یک نقشه راه مدرن برای نجات یکی از حیاتی‌ترین نهادهای بین‌نسلی ایران بود؛ رویکردی که نشان می‌دهد مدیریت کلان صندوق در دولت چهاردهم به‌جای اکتفا به مرهم‌های موقت، عزم خود را برای یک «جراحی ساختاری» جزم کرده است.

۱. ریشه‌یابی ناترازی: فراتر از دیوارهای صندوق

یکی از مهم‌ترین محورهای تحلیل دکتر ازوجی، خارج کردن صندوق بازنشستگی از زیر بار اتهامِ تک‌عاملی در بروز ناترازی‌ها بود. سال‌هاست که افکار عمومی و حتی برخی تصمیم‌گیرندگان، مشکلات صندوق‌ها را صرفاً به ناکارآمدی مدیران داخلی یا هزینه‌های جاری آن‌ها نسبت می‌دهند. اما مدیرعامل صندوق بازنشستگی کشوری با نگاهی کل‌نگر، ریشه این بحران را در کلان‌شهر اقتصاد و بازار کار جستجو کرد:

• چالش‌های کلان اقتصادی و اشتغال غیررسمی: گسترش اشتغال غیررسمی و پایین بودن سطح دستمزدها در مقایسه با هزینه‌های واقعی زندگی، موجب شده است تا ورودی منابع و حق بیمه‌ها به صندوق متناسب با تعهدات آن رشد نکند.

• کاهش بهره‌وری و پنجره جمعیتی: افت بهره‌وری نیروی انسانی در دهه‌های گذشته و محدودیت جذب نیروهای جدید طی ۱۵ سال اخیر، نسبت پشتیبانی (نسبت بیمه‌پرداز به مستمری‌بگیر) را به شدت تحت تأثیر قرار داده و فشار بر منابع و مصارف را به نقطه هشدار رسانده است.

این تحلیل واقع‌بینانه نشان می‌دهد که حل مشکل صندوق‌های بازنشستگی بدون اصلاحات هم‌زمان در بازار کار، نظام دستمزد، سیاست‌های کلان اشتغال و پوشش بیمه‌ای فراگیر ناممکن است.

۲. پایان بنگاه‌داری سنتی؛ طلوع مدیریت حرفه‌ای دارایی‌ها

یکی از آسیب‌رسان‌ترین بیماری‌های موروثی در صندوق‌های بازنشستگی، ورود مستقیم این نهادها به «بنگاه‌داری اقتصادی» بوده است؛ حوزه‌ای که به دلیل تضاد ذاتی با رسالت اصلی صندوق‌ها (یعنی پرداخت مستمر مستمری و صیانت از منافع بازنشستگان)، غالباً به حیاط خلوت بهره‌وری پایین، مدیریت سفارشی و انجماد سرمایه‌ها تبدیل شده است.

تاکید دکتر ازوجی بر «تفکیک میان مسئولیت مالکیت و اداره حرفه‌ای دارایی‌ها»، یک انقلاب مدیریتی به شمار می‌رود. صندوق می‌تواند و باید مالک ثروت‌ها و سهام شرکت‌ها باشد، اما اداره آن‌ها باید به دست هولدینگ‌ها، مدیران متخصص و مکانیزم‌های بازار سپری شود. این رویکرد، تکالیف قانونی مندرج در مواد ۵ و ۲۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت را از شعار به عمل نزدیک کرده و نویدبخش مولدسازی واقعی دارایی‌هاست.

۳. حکمرانی داده‌محور؛ مغز متفکر تصمیم‌گیری مدرن

شاید کلیدی‌ترین و مدرن‌ترین گزاره مطرح‌شده در این همایش، انگشت گذاشتن بر روی «فقدان نظام جامع و یکپارچه اطلاعاتی» به عنوان پاشنه آشیل مدیریت صندوق بود. در دنیای امروز، تصمیم‌گیری درباره میلیون‌ها بیمه‌پرداز، مستمری‌بگیر، دارایی اقتصادی و پرونده پیچیده حقوقی، بر پایه کاغذ، گزارش‌های جزیره‌ای و حدس و گمان محکوم به شکست است.

حرکت به سمت حکمرانی داده‌محور به معنای ایجاد یک اکوسیستم هوشمند است که در آن داده‌های فنی، بیمه‌ای، اقتصادی شرکت‌های تابعه و پرونده‌های بازنشستگی به هم متصل شوند. این اقدام، خطاهای انسانی و حقوقی را به حداقل می‌رساند، فسادزایی در ساختارهای سنتی را کور می‌کند و به مدیران اجازه می‌دهد پیش از تبدیل شدن یک چالش به بحران، سیاست‌گذاری پیش دستانه داشته باشند. تعیین شاخص «سنجش داده‌محوری» در پایان دولت چهاردهم، عیار جدی‌تری برای ارتقای سلامت اداری صندوق خواهد بود.

۴. پیوند ستاد و استان‌ها و باز تعریف ماموریت اجتماعی

نگاه راهبردی دکتر ازوجی به بدنه استانی و تأکید بر اینکه «مدیران استانی در خط مقدم شناخت نیازهای واقعی بازنشستگان هستند»، تمرکززدایی را به بدنه اجرایی صندوق تزریق می‌کند. از سوی دیگر، تأکید بر اینکه «ماموریت صندوق تنها پرداخت مستمری نیست، بلکه ارتقای کیفیت زندگی، نیازهای فرهنگی و اجتماعی بازنشستگان است»، رویکرد صندوق را از یک ماشینِ صرفاً مالی و پرداخت‌گر، به یک نهاد حمایتی و کرامت‌بخش ارتقا می‌دهد.

سخنرانی مدیرعامل صندوق بازنشستگی کشوری، بیانیه گذار از روزمرگی و «مدیریت واکنشی» به «حکمرانی راهبردی و آینده‌نگر» بود. اگر این دکترین سه‌گانه یعنی «اصلاحات کلان اقتصادی»، «تفکیک بنگاه‌داری از مالکیت حرفه‌ای» و «استقرار نظام داده‌محور» با حمایت ارکان نظام و همراهی بدنه کارشناسی با قدرت پیادهسازی شود، صندوق بازنشستگی کشوری می‌تواند از گردنه خطرناک ناترازی عبور کرده و آرامش بین‌نسلی را به جامعه شریف بازنشستگان ایران بازگرداند.