«گریز از هیاهوی مدرنیته به پناهگاه امن حق»؛ نگاهی به تفسیر عرفانی و اجتماعی آیه «ففروا الی الله»

 انسان هزاره سوم، گرفتار در چرخ‌دنده‌های توسعه تکنولوژی، سرعت گیج‌کننده اطلاعات، اضطراب‌های مزمن و بحران‌های روحی و روانی، بیش از هر زمان دیگری تشنه معنا و آرامش است. در میان این همه هیاهو، کلام الهی نسخه‌ای جاودانه و رهایی‌بخش می‌پیچد: «فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ ۖ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ» (پس به سوی خدا بگریزید که من برای شما از سوی او بیم‌دهنده‌ای آشکارم/ ذاریات: ۵۰).

برای واکاوی ابعاد عرفانی، اخلاقی و اجتماعی این آیه شریفه و کاربرد آن در سبک زندگی امروز، گفت‌وگویی صریح و عمیق با حجت‌الاسلام والمسلمین سید مهدی حسین‌زاده، استاد اخلاق و دبیرکل بنیاد قرآن انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

صد آنلاین: حاج‌آقا، تعبیر «فرار» (ففروا) در این آیه شریفه بسیار تأثیرگذار و متفاوت از دیگر دعوت‌های قرآنی است. معمولاً انسان از خطر و تهدید فرار می‌کند. در هزاره سوم، تهدید اصلی انسان چیست که باید به سوی خدا بگریزد؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: بسم الله الرحمن الرحیم. نکته بسیار ظریفی را اشاره کردید. در ادبیات قرآن، کلمه «فرار» معمولاً در برابر دشمن خطرناک یا سیل و آتش به کار می‌رود. در هزاره سوم، بزرگ‌ترین خطر برای انسان، «خودِ انسان» و ساختارهای مادی‌زده‌ای است که او را احاطه کرده‌اند.

امروزه بشر با پدیده‌هایی چون «خودبیگانگی»، «اضطراب مدرن»، «تنهایی در میان جمعیت»، «اسارت در شبکه‌های اجتماعی» و «پوچ‌گرایی» دست‌وپنجه نرم می‌کند. بت‌های مدرن یعنی ثروت‌اندوزی افراطی، شهرت‌طلبی، قدرت‌پرستی و شهوات، انسان را به اسارت گرفته‌اند. قرآن می‌فرماید وقتی دیدی این عوامل تو را احاطه کرده و روحت را می‌بلعند، درنگ نکن؛ «فرار کن!». این یک فرارِ آگاهانه و از سرِ نجات است؛ فرار از «غیر خدا» به سوی «آغوش بی‌کران حق».

صد آنلاین: از منظر عرفانی، سیر و سلوک در این آیه چگونه معنا می‌شود؟ فرار به سوی خدا در مقام عمل عرفانی چه خصوصیاتی دارد؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: در عرفان اسلامی، حرکت به سوی خدا دو گونه است: گاهی «سیر الی الله با پای قدم» است که همان عبادت‌های ظاهری و مناسک است، و گاهی «سیر الی الله با پای دل» است. آیه شریفه «ففروا الی الله» ناظر بر نوع دوم است؛ یک «هجرت درونی».

انسان عارف، دنیا را مزرعه می‌داند نه منزلگاه ابدی. در نگاه عرفانی، فرار به سوی خدا یعنی بریدن تعلقات قلب از ماسوی‌الله. وقتی دلبستگی‌های انسان به میز، مقام، پول و حتی آبروی دنیوی قطع شود، سبک‌بال می‌شود. عارفِ امروز کسی است که در دلِ شلوغیِ کلان‌شهرها و پشت میز کار اداری یا دانشگاهی، دلی متصل به مبدأ هستی دارد. این آیه می‌گوید: ای انسان خسته از مادیات! بار سنگین تعلقات را زمین بگذار و به سوی آرامش مطلق بگریز.

صد آنلاین: اخلاق اجتماعی ما امروز چقدر به مفهوم «فرار به سوی خدا» نیاز دارد؟ آیا این فرار به معنای انزوا و گوشه‌نشینی از جامعه است؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: هرگز! این بزرگ‌ترین خطای استراتژیک در فهم دین است. برخی گمان می‌کنند فرار به سوی خدا یعنی رفتن به غارها یا صوفی‌گری و دوری از اجتماع. اسلام دین حضور است نه انزوا.

در اخلاق اجتماعی، «فرار به سوی خدا» یعنی پناه بردن به ارزش‌های الهی همچون عدالت، انصاف، دست‌گیری از نیازمندان، صداقت و خدمت به خلق در هنگامه‌ای که بی‌اخلاقی و مصلحت‌اندیشی‌های شخصی جامعه را فراگرفته است. وقتی در جامعه‌ای دروغ، تهمت، بی‌وفایی و فساد جولان می‌دهد، انسان مؤمن با پناه بردن به تقوا و اخلاق الهی، راه خود را از جریان‌های ضداخلاقی جدا می‌کند. بنابراین، فرار به سوی خدا در اجتماع یعنی «مقاومت اخلاقی در برابر موج گناه و بی‌عدالتی».

صد آنلاین: به عنوان راهکار کاربردی؛ یک شهروند جوان یا شاغل در زندگی روزمره هزاره سوم، چگونه می‌توانند این آیه را در زندگی خود جاری و عملیاتی کند؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: برای انسان امروز که درگیر ترافیک، کار زیاد و دغدغه‌های معیشتی است، اجرای این آیه می‌تواند در چند گام ساده اما عمیق تجلی پیدا کند:

۱. پناهگاه‌های معنوی روزانه: هر انسان باید در طول روز خلوت‌های کوتاهی با خدا داشته باشد؛ حتی شده ۱۰ دقیقه مناجات در خلوت اتاق یا ماشین، دور از هیاهوی گوشی همراه و فضای مجازی. این همان نقطه امنِ فرار است.

۲. تغییر نگاه به بحران‌ها: وقتی مشکلات اقتصادی یا کاری بر انسان فشار می‌آورد، به‌جای جزعه‌فزع و پناه بردن به راه‌های نادرست، به «صبر و توکل» پناه ببریم. این مصداق بارز پناه بردن به قدرت لایزال الهی است.

۳. خدمت به خلق با انگیزه الهی: در جامعه امروز، گره‌گشایی از کار یک دردمند، مصداق بارز حرکت به سوی خداست. پیامبر (ص) فرمودند خلق عائله خداوندند؛ پس هر که به خلق خدا خدمت کند، به سوی خدا فرار کرده است.

صد آنلاین: به عنوان سخن پایانی، پیام کلیدی این آیه را برای نسل جوان و مخاطبان پایگاه خبری صد آنلاین چگونه جمع‌بندی می‌کنید؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: پیام من به جوانان عزیز این است که دنیا با تمام زرق‌وبرق و در عین حال اضطراب‌هایش، جای ماندنِ دائم نیست. آرامشی که انسان‌ها سال‌ها در پناه تفریحات کاذب، تکنولوژی یا ثروت جست‌وجو می‌کنند، تنها در ذکر و یاد خدا یافت می‌شود؛ «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ». آیه «ففروا الی الله» به ما می‌گوید: هرگاه در زندگی به بن‌بست رسیدی، احساس تنهایی کردی یا موج ناامیدی تو را احاطه کرد، مسیرت را کج کن و به سوی او بازگرد؛ او همیشه با آغوش باز منتظر توست.

صد آنلاین: از اینکه وقت خود را در اختیار ما و مخاطبان قرار دادید، بسیار سپاسگزاریم.

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: من هم از شما و دست‌اندرکاران پایگاه خبری صد آنلاین که به مباحث عمیق اخلاقی و معنوی می‌پردازید، تشکر می‌کنم و توفیق همگان را از خداوند متعال خواستارم.

انتهای پیام/