اخلاق و تربیت در احادیث امام رضا(ع)؛ از شادمانی برای نیکی تا استغفار پس از لغزش

به گزارش صدآنلاین، اخلاق در آموزه‌های اسلامی جایگاهی بنیادین دارد و پس از اصلاح اعتقادات و باورهای انسان، از مهم‌ترین ارکان تربیت دینی به شمار می‌رود. در همین چارچوب، پیامبر اکرم(ص) هدف بعثت خود را تکمیل مکارم اخلاق معرفی کرده و بر برخورداری مؤمنان از فضایل اخلاقی تأکید کرده‌اند.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین نظری منفرد در سخنانی با موضوع «اخلاق و تربیت در احادیث امام رضا(ع)» با اشاره به پیوند میان ایمان و اخلاق اظهار کرد: باور انسان به خداوند و روز قیامت می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری رفتارهای اخلاقی در زندگی باشد؛ انسانی که به حسابرسی الهی باور دارد، دروغ نمی‌گوید، خیانت نمی‌کند، امانت‌دار است و به انجام کار خیر اهتمام می‌ورزد.

وی با اشاره به جایگاه «تزکیه» در قرآن کریم افزود: قرآن کریم بارها بر تزکیه نفس تأکید کرده است و در سوره شمس، پس از بیان سوگندهای متعدد، رستگاری را در تزکیه نفس معرفی می‌کند؛ بنابراین انسان برای رسیدن به فضایل اخلاقی باید صفات ناپسند را از خود دور و صفات پسندیده را با تمرین و ممارست در وجود خویش تقویت کند.

این استاد حوزه با بیان اینکه اخلاق نیکو از طریق تمرین و خودسازی به دست می‌آید، گفت: خوش‌رویی، خشمگین نشدن، راستگویی، امانت‌داری، وفای به عهد و تواضع، صفاتی نیستند که صرفاً با ادعا حاصل شوند، بلکه انسان باید آنها را در زندگی خود تمرین کند تا به تدریج به ملکه اخلاقی تبدیل شوند.

پنج ویژگی بهترین بندگان خدا از نگاه امام رضا(ع)

نظری منفرد با اشاره به روایتی از امام رضا(ع) درباره معیار برتری بندگان خدا بیان کرد: از امام رضا(ع) پرسیده شد «بهترین بندگان خدا چه کسانی هستند؟» حضرت در پاسخ، ویژگی‌هایی را بیان کردند که معیار ارزش انسان را از ثروت، ظاهر و موقعیت اجتماعی جدا کرده و بر سلامت و تعالی روح تأکید دارد.

وی نخستین ویژگی را چنین بیان کرد: «إذا أحسن استبشر»؛ یعنی هنگامی که انسان کار نیکی انجام می‌دهد، از آن شادمان شود. مؤمن باید از نماز، روزه، انفاق، کمک به نیازمندان و هر عمل صالحی که انجام می‌دهد، احساس رضایت و شادمانی معنوی داشته باشد.

این سخنران مذهبی ادامه داد: انسان مؤمن باید موفقیت خود در انجام کار خیر را نعمت بداند و از اینکه توانسته است وظیفه‌ای الهی یا انسانی را به انجام برساند، خوشحال باشد. لذت بردن از نیکی، نشانه‌ای از سلامت روح و حیات معنوی انسان است.

وی دومین ویژگی را «وإذا أساء استغفر» عنوان کرد و گفت: اگر از انسان لغزشی سر زد، نباید گناه را ادامه دهد یا آن را عادی تلقی کند؛ بلکه باید بلافاصله به استغفار و جبران روی آورد. استغفار، انسان را متوجه خطای خود می‌کند و زمینه بازگشت و اصلاح را فراهم می‌سازد.

نظری منفرد با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) در استغفار خاطرنشان کرد: استغفار در فرهنگ اسلامی تنها برای زمانی نیست که انسان مرتکب گناه آشکاری شده باشد، بلکه یکی از راه‌های دائمی توجه انسان به خداوند و پاکسازی دل است.

اخلاق نیک؛ عامل محبوبیت انسان در دنیا و آخرت

وی با اشاره به روایات مربوط به خوش‌اخلاقی اظهار کرد: پیامبر اکرم(ص) درباره نزدیک‌ترین افراد به خود در روز قیامت، حسن خلق را از معیارهای مهم دانسته‌اند. خوش‌اخلاقی تنها باعث محبوبیت انسان در میان مردم نمی‌شود، بلکه در نگاه دینی، از عوامل تقرب انسان به پیامبر(ص) در آخرت نیز به شمار می‌رود.

این استاد حوزه با تأکید بر اهمیت نرمی در گفتار افزود: انسان اگر با مردم با زبان نرم و رفتار شایسته برخورد کند، زمینه محبت و انس را ایجاد می‌کند؛ در مقابل، خشونت در گفتار و رفتار می‌تواند روابط اجتماعی را تخریب کند.

نظری منفرد همچنین با اشاره به مفهوم «مسلمان بودن» در روایات گفت: مسلمان واقعی کسی است که دیگران از دست و زبان او در امان باشند. بنابراین انسان مؤمن نباید هدف زندگی خود را بر آزار دیگران قرار دهد، بلکه باید تلاش کند خیر او به اطرافیان برسد و از ایجاد رنج و ناراحتی برای دیگران پرهیز کند.

بی‌تفاوتی نسبت به گناه؛ نشانه بیماری روح

وی با اشاره به ماجرای گفت‌وگوی عبدالملک بن مروان با ابو حازم، این روایت را هشداری درباره بی‌حسی اخلاقی انسان دانست و اظهار کرد: یکی از خطرناک‌ترین وضعیت‌ها برای انسان آن است که از انجام کار خیر لذت نبرد و در برابر گناه و رفتار ناپسند نیز احساس ناراحتی نکند.

نظری منفرد ادامه داد: همان‌گونه که بدن انسان ممکن است بیمار شود، روح انسان نیز گرفتار بیماری می‌شود.