معجزه خاک در کوزه‌کنان چگونه هنر ۸۰۰ ساله ایران به چراغ‌های دکوراتیو صادراتی تبدیل شد؟

به گزارش صد آنلاین ، در آذربایجان شرقی، شهری وجود دارد که نامش خود گویای تاریخش است: کوزه‌کنان. شهری در شهرستان شبستر که نسل‌های متوالی ساکنانش با خاک، چرخ سفالگری و کوره زندگی کرده‌اند. جلیل ادهمی کوزه‌کنان، یکی از فعالان این حوزه، می‌گوید سابقه سفالگری در این منطقه به حدود ۸۰۰ سال می‌رسد و هنوز حدود ۲۰ کارگاه سنتی در شهر مشغول تولید انواع محصولات سفالی هستند. او که متولد سال ۱۳۶۱ است، سفالگری را میراث خانوادگی خود می‌داند؛ میراثی که از پدران به فرزندان رسیده و همچنان ادامه دارد. با این حال معتقد است بقای این هنر در دنیای امروز وابسته به تغییر نگاه تولیدکنندگان بوده است. به گفته او، مهم‌ترین اتفاق سال‌های اخیر پیوند دادن سفال سنتی با نیازهای زندگی مدرن بوده است. زمانی بخش عمده تولیدات سفالی محدود به کوزه، خمره و ظروف سنتی بود، اما امروز کاربردهای تازه‌ای برای این محصول تعریف شده است؛ از چراغ‌ها و تجهیزات روشنایی گرفته تا عناصر دکوراسیون داخلی، چیدمان رستوران‌ها و هتل‌ها. این تغییر کاربری، بازار سفال را نیز دگرگون کرده است. در سال‌های گذشته رشد زندگی آپارتمانی باعث شده علاقه مردم به نگهداری گیاهان خانگی افزایش پیدا کند. گلدان‌های سفالی به دلیل ظاهر طبیعی، قابلیت تنفس خاک و حس نزدیکی به طبیعت، به یکی از گزینه‌های محبوب در میان مصرف‌کنندگان تبدیل شده‌اند. بسیاری از تولیدکنندگان نیز دقیقاً روی همین بخش از بازار تمرکز کرده‌اند.

ادهمی معتقد است سفال یک ویژگی مهم دارد که کمتر محصولی از آن برخوردار است: ارتباط عاطفی با انسان. به گفته او، سفال از خاک ساخته می‌شود و همین موضوع ناخودآگاه حس نزدیکی و آشنایی ایجاد می‌کند. بسیاری از مردم هنگام دیدن یک ظرف سفالی، خاطرات خانه‌های قدیمی، حیاط‌های پرگل و سبک زندگی نسل‌های گذشته را به یاد می‌آورند. همین پیوند احساسی سبب شده استقبال از سفال در سال‌های اخیر افزایش پیدا کند. بازار سفال ایران نیز آرام‌آرام از یک فعالیت صرفاً سنتی فاصله گرفته و به سمت کسب‌وکارهای حرفه‌ای‌تر حرکت کرده است. تجربه کارگاه‌های کوزه‌کنان نمونه‌ای از همین روند به شمار می‌رود. ادهمی توضیح می‌دهد که مجموعه خانوادگی آن‌ها حدود یک دهه پیش تصمیم گرفت تولیدات خود را متناسب با سلیقه روز بازار تغییر دهد.

نتیجه این تصمیم، رشد تولید و افزایش اشتغال بود. امروز در چهار کارگاه این مجموعه بین ۱۵ تا ۲۰ نفر به‌صورت مستقیم در بخش تولید مشغول کار هستند. در کنار آن حدود ۱۰ نفر نیز در بخش فروش و بازاریابی فعالیت می‌کنند. ارقامی که در مقایسه با یک دهه قبل افزایش قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. این تجربه برای فعالان حوزه صنایع‌دستی یک پیام روشن دارد: هنرهای سنتی در صورت همگام شدن با نیاز بازار می‌توانند به کسب‌وکارهای پایدار تبدیل شوند.

بخش مهمی از موفقیت سفالگران در سال‌های اخیر به دسترسی گسترده به اطلاعات مربوط می‌شود. اینترنت، شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای نوین ارتباطی باعث شده تولیدکنندگان ایرانی بتوانند به‌سرعت روندهای طراحی در جهان را دنبال کنند. سفالگری دیگر محدود به یک کارگاه محلی نیست. یک سفالگر در آذربایجان، همدان یا یزد می‌تواند تازه‌ترین محصولات تولیدکنندگان اروپایی، آسیایی و آمریکایی را مشاهده کند و متناسب با نیاز بازار محصول جدید طراحی کند. ادهمی سفالگری را یک زبان جهانی توصیف می‌کند. از نگاه او، تکنیک‌های اصلی این هنر در سراسر دنیا شناخته شده است و سفالگران کشورهای مختلف با وجود تفاوت‌های فرهنگی، زبان مشترکی در فرآیند تولید دارند. همین ویژگی، فرصت مناسبی برای حضور در بازارهای جهانی ایجاد کرده است. ایران در این زمینه یک مزیت مهم در اختیار دارد: سابقه تاریخی. بسیاری از کارشناسان صنایع دستی معتقدند برند سفال ایرانی هنوز ظرفیت‌های استفاده‌نشده فراوانی دارد.

کشورهایی مانند چین سال‌هاست از پیشینه تاریخی خود برای توسعه بازار جهانی محصولات سرامیکی و سفالی بهره برده‌اند. ایران نیز با اتکا به تاریخ، تنوع فرهنگی و مهارت استادکاران خود می‌تواند سهم بیشتری از این بازار به دست آورد. نشانه‌های این ظرفیت را می‌توان در آمار صادرات غیررسمی و رسمی فعالان این حوزه مشاهده کرد. تولیدکنندگان کوزه‌کنان در سال‌های اخیر محصولات خود را به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، ترکیه، جمهوری آذربایجان و گرجستان صادر کرده‌اند. علاوه بر این، بسیاری از ایرانیان مقیم خارج از کشور و مشتریان خارجی از کشورهایی مانند کانادا، آمریکا، بلژیک، هلند و سوئیس نیز خریدار محصولات سفالی ایرانی هستند.

البته فعالان این صنعت معتقدند هنوز فاصله زیادی میان وضعیت فعلی و ظرفیت واقعی بازار وجود دارد. صادرات بسیاری از کارگاه‌ها در قالب سفارش‌های محدود یا بارهای مسافری انجام می‌شود و رسیدن به بازارهای عمده جهانی نیازمند زیرساخت‌های گسترده‌تری است. حمل‌ونقل تخصصی، بسته‌بندی استاندارد، بازاریابی بین‌المللی و حضور در نمایشگاه‌های جهانی از جمله الزامات توسعه صادرات سفال به شمار می‌رود. در سوی دیگر، بازار داخلی نیز همچنان ظرفیت رشد دارد. تغییر سلیقه نسل جدید به سمت استفاده از مواد طبیعی در دکوراسیون، افزایش محبوبیت سبک‌های مینیمال و علاقه به محصولات دست‌ساز، تقاضا برای سفال را افزایش داده است. رستوران‌ها، کافه‌ها، هتل‌های بوتیک و فضاهای اقامتی جدید نیز به تدریج از ظروف و عناصر سفالی در طراحی داخلی خود استفاده می‌کنند.

کارشناسان حوزه صنایع دستی می‌گویند مهم‌ترین چالش سفالگران امروز، حفظ تعادل میان اصالت و نوآوری است. اگر تولیدکننده صرفاً به گذشته تکیه کند، بازار خود را از دست می‌دهد و اگر تمام نشانه‌های سنتی را کنار بگذارد، مزیت رقابتی‌اش را از میان می‌برد. موفق‌ترین کارگاه‌ها معمولاً آن‌هایی هستند که توانسته‌اند هویت تاریخی سفال ایرانی را با طراحی معاصر ترکیب کنند. در کوچه‌های کوزه‌کنان، صدای چرخ‌های سفالگری هنوز شنیده می‌شود. دست‌هایی که روزگاری کوزه آب می‌ساختند، امروز چراغ‌های دکوراتیو، گلدان‌های مدرن و محصولات صادراتی تولید می‌کنند. خاک همان خاک است، کوره همان کوره؛ چیزی که تغییر کرده نگاه به بازار و نیازهای انسان امروز است. شاید راز ماندگاری سفال نیز همین باشد: هنری که هزاران سال دوام آورده، چون هر بار توانسته خود را با زندگی تازه انسان سازگار کند. از دل خاک برخاسته و هر بار در قالبی جدید به خانه‌های مردم بازگشته است. در شرایطی که بسیاری از مشاغل سنتی با خطر فراموشی روبه‌رو هستند، سفالگری ایرانی نشان می‌دهد گاهی یک هنر کهن می‌تواند با نگاهی نو، به صنعتی اشتغال‌زا و صادرات‌محور تبدیل شود؛ صنعتی که هنوز ظرفیت‌های کشف‌نشده فراوانی پیش روی خود دارد.

روزنامه 7 صبح