چرا گاهی با وجود تواناییهایمان، جرئت نمیکنیم برای ساختن زندگی بهتر قدم برداریم؟
مردی را تصور کنید که سالها در یک مجموعه کار کرده است. تجربه دارد، مسئولیتپذیر است و بارها تواناییهایش را نشان داده؛ اما وقتی فرصتی برای ارتقای شغلی پیش میآید، سکوت میکند.
حتی وقتی اطرافیانش او را به پذیرفتن مسئولیتی تازه تشویق میکنند، با خودش میگوید: «شاید به اندازه کافی توانمند نباشم. اگر قبول کنم و از عهدهاش برنیایم چه؟ اگر دیگران متوجه ضعفهایم شوند چه؟»
او هنوز شکست نخورده و حتی فرصت امتحان کردن هم پیدا نکرده است؛ اما پیش از آنکه دیگران درباره تواناییاش قضاوت کنند، خودش احتمال موفقیت را از خود گرفته است.
این اتفاق فقط در محیط کار رخ نمیدهد. کسی را تصور کنید که ایدهای برای راهاندازی کسبوکار دارد، اما از اولین تماس با مشتری میترسد. فردی که دوست دارد مهارت تازهای یاد بگیرد، اما مدام با خودش میگوید برای شروع دیر شده است. یا کسی که حرفی برای گفتن دارد، اما در جمع سکوت میکند تا مبادا اشتباه کند.
شاید شما هم در یکی از این موقعیتها قرار گرفته باشید.
در شب چهارم یاد گرفتیم افکار منفی را بشناسیم و هر فکری را حقیقت قطعی ندانیم. حالا یک قدم جلوتر میرویم و میخواهیم ببینیم چگونه میتوانیم اعتمادمان به تواناییهای خود را تقویت کنیم؛ اعتمادی که فقط در حد حرف باقی نماند و در انتخابها و رفتارهای روزمره ما دیده شود.
ما در گفتوگوهای روزمره گاهی اعتمادبهنفس، عزتنفس و باور به تواناییهای خود را به جای یکدیگر به کار میبریم؛ درحالیکه این مفاهیم دقیقاً یکسان نیستند.
اعتمادبهنفس در کاربرد عمومی، به احساس اطمینان فرد نسبت به خودش و توانایی مواجهه با موقعیتهای مختلف اشاره دارد. ممکن است کسی در یک زمینه اعتمادبهنفس بالایی داشته باشد، اما در زمینهای دیگر دچار تردید شود.
عزتنفس به احساس ارزشمندی فرد مربوط است؛ اینکه تا چه اندازه برای خودش ارزش و احترام قائل است. ارزش ما بهعنوان انسان نباید به میزان درآمد، جایگاه شغلی، تعداد موفقیتها یا تأیید دیگران وابسته باشد. اما مفهوم علمی مهمی که در این قسمت به آن نیاز داریم، خودکارآمدی است.
آلبرت بندورا، روانشناس برجسته و صاحب نظریه شناختیـاجتماعی، خودکارآمدی را باور فرد به توانایی خود برای سازماندهی و انجام اقدامهای لازم جهت رسیدن به یک هدف مشخص تعریف میکند.
برای مثال، ممکن است کسی خودش را انسانی ارزشمند بداند و در بسیاری از زمینهها اعتمادبهنفس خوبی داشته باشد، اما درباره توانایی سخنرانی در جمع تردید کند. یا فردی در کار تخصصی خود بسیار توانمند باشد، ولی هنگام شروع یک فعالیت اقتصادی جدید احساس کند از عهده آن برنمیآید.
پس وقتی میگوییم میخواهیم اعتمادبهنفس خود را تقویت کنیم، بهتر است از خودمان بپرسیم: «دقیقاً در کدام زمینه میخواهم به توانایی خودم بیشتر اعتماد کنم؟»
این پرسش، ما را از یک خواسته کلی به مسیری روشن و قابل تمرین میرساند.
بندورا چهار منبع اصلی را برای شکلگیری باور خودکارآمدی معرفی میکند. شناخت این منابع به ما کمک میکند بهجای انتظار کشیدن برای پیدایش اعتمادبهنفس، آن را آگاهانه تقویت کنیم.
مهمترین منبع، تجربه شخصی انجام موفق یک کار است. وقتی کاری را که دشوار به نظر میرسید انجام میدهیم، شواهد تازهای درباره توانایی خود به دست میآوریم.
برای مثال، کسی که از صحبت کردن در جمع میترسد، صرفاً با تکرار جمله «من سخنران خوبی هستم» لزوماً اعتماد بیشتری پیدا نمیکند. اما اگر ابتدا در یک جمع کوچک صحبت کند، بازخورد بگیرد و بعد در جمع بزرگتری حضور پیدا کند، تجربهای واقعی از پیشرفت به دست میآورد.
گاهی دیدن فردی که شرایطی نزدیک به شرایط ما داشته و توانسته مهارتی را یاد بگیرد یا از مانعی عبور کند، به ما نشان میدهد که آن مسیر دستیافتنی است.
گاهی دیگران تواناییهایی را در ما میبینند که خودمان به آنها توجه نکردهایم. بازخورد دقیق یک همکار، معلم، دوست یا مربی میتواند به ما کمک کند نقاط قوت و زمینههای قابل بهبود خود را بهتر بشناسیم.
تشویق مؤثر فقط گفتن «تو میتوانی» نیست. بازخورد مفید باید مشخص باشد؛ مثلاً: «در این بخش از کارت پیشرفت کردهای. اگر مهارت ارتباطیات را هم تقویت کنی، عملکرد بهتری خواهی داشت.»
گاهی پیش از انجام کاری، اضطراب، تپش قلب یا نگرانی را نشانه ناتوانی خود میدانیم؛ درحالیکه این احساسات ممکن است فقط نشان دهند آن کار برای ما اهمیت دارد یا هنوز تجربه کافی در آن زمینه نداریم.
قرار نیست برای شروع هر کاری ابتدا تمام ترس و اضطرابمان از بین برود. میتوانیم با آمادگی بیشتر، تمرین، تنفس آرام و تقسیم کار به مراحل کوچکتر، شرایط خود را بهتر مدیریت کنیم.
بنابراین اعتماد به تواناییها فقط به استعداد یا تشویق دیگران وابسته نیست؛ تجربه، تمرین، یادگیری و نحوه مواجهه ما با دشواریها نیز در شکلگیری آن نقش دارند.
این موضوع صرفاً یک توصیه انگیزشی نیست و پشتوانه پژوهشی دارد.
برای نمونه، شی و همکاران در سال ۲۰۱۹، در یک فراتحلیل منتشرشده در مجله Journal of Vocational Behavior، نتایج ۱۰۴ مطالعه را درباره منابع شکلگیری خودکارآمدی در حوزههای علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات بررسی کردند.
نتایج نشان داد تجربههای مستقیم و شخصی در شکلگیری باور افراد به تواناییهایشان نقش مهمی دارند. به بیان ساده، تجربه انجام یک کار فقط مهارت ما را افزایش نمیدهد؛ میتواند باورمان را درباره توانایی انجام آن کار نیز تقویت کند.
در پژوهشی دیگر، اشفورد و همکاران در سال ۲۰۱۰، نتایج مطالعات مربوط به مداخلات تقویت خودکارآمدی در زمینه فعالیت بدنی را بررسی کردند. این مرور نظاممند و فراتحلیل نشان داد برخی روشها، از جمله بازخورد درباره عملکرد و مشاهده تجربه دیگران، میتوانند به تقویت باور افراد به توانایی انجام فعالیت بدنی کمک کنند.
البته این پژوهشها در حوزههای مشخصی انجام شدهاند و نباید نتایج آنها را تضمینی برای موفقیت در همه زمینههای زندگی دانست. اما یک پیام مهم دارند: باور به توانایی را میتوان با تجربه، بازخورد و تمرین تقویت کرد.
حالا وقت آن است که این مفاهیم را وارد زندگی واقعی کنیم. برای هفت روز آینده، یک زمینه مشخص را انتخاب کنید؛ زمینهای که مدتهاست دوست دارید در آن پیشرفت کنید، اما تردید یا نگرانی مانع حرکتتان شده است.
گام اول: پرونده توانمندیهای خود را بسازید.
یک صفحه بردارید و دستکم ده مورد از کارهایی را بنویسید که در گذشته از عهده آنها برآمدهاید. لازم نیست همه آنها موفقیتهای بزرگ باشند.
شاید مسئولیتی دشوار را پذیرفتهاید، مهارتی را از صفر یاد گرفتهاید، در شرایط سخت تصمیمی گرفتهاید یا مشکلی را که در ابتدا حلنشدنی به نظر میرسید، مدیریت کردهاید.
این تمرین کمک میکند شواهد واقعی توانمندی خود را ببینید؛ شواهدی که ممکن است زیر سایه نگرانیها و ناکامیهای اخیر فراموش کرده باشید.
گام دوم: هدف خود را مشخص و کوچک کنید.
بهجای اینکه بنویسید «میخواهم اعتمادبهنفس بیشتری داشته باشم»، یک رفتار مشخص انتخاب کنید:
میخواهم در جلسات کاری نظر خودم را بیان کنم.
میخواهم برای یادگیری یک مهارت جدید اقدام کنم.
میخواهم درباره حقوق و دستمزدم بهتر مذاکره کنم.
میخواهم ارتباطات اجتماعی خود را گسترش دهم.
سپس از خودتان بپرسید: «کوچکترین قدمی که میتوانم برای این هدف بردارم چیست؟»
گام سوم: نردبان اقدام طراحی کنید.
هدف را به چند مرحله تقسیم کنید؛ از سادهترین مرحله شروع کنید و بهتدریج دشواری را افزایش دهید.
برای مثال، اگر میخواهید در صحبت کردن در جمع توانمندتر شوید:
۱. صدای خود را هنگام صحبت ضبط کنید.
۲. یک موضوع کوتاه را برای یکی از دوستانتان توضیح دهید.
۳. در یک جمع سه تا پنج نفره صحبت کنید.
۴. در یک جلسه کاری، نظر خود را مطرح کنید.
۵. مسئولیت ارائه یک موضوع را در جمعی بزرگتر بپذیرید.
لازم نیست از همان قدم اول بهترین عملکرد را داشته باشید. هدف این است که در هر مرحله چیزی یاد بگیرید و برای قدم بعدی آمادهتر شوید.
گام چهارم: دفتر شواهد پیشرفت داشته باشید.
هر شب به سه پرسش پاسخ دهید:
امروز چه کاری انجام دادم که قبلاً از آن طفره میرفتم؟
امروز چه چیزی درباره توانایی خودم یاد گرفتم؟
فردا چه قدم کوچک دیگری میتوانم بردارم؟
در پایان هفت روز، نوشتههای خود را مرور کنید. شاید هنوز به هدف نهایی نرسیده باشید، اما اکنون شواهدی دارید که نشان میدهد میتوانید یاد بگیرید، تمرین کنید و پیشرفت داشته باشید.
کارول دوک در کتاب «طرز فکر» (Mindset) درباره تفاوت ذهنیت ثابت و ذهنیت رشدمدار صحبت میکند.
فردی با ذهنیت ثابت ممکن است تواناییهای خود را تغییرناپذیر بداند و هر اشتباه را نشانه بیاستعدادی تلقی کند. اما فردی با ذهنیت رشدمدار، تواناییها را قابل پرورش میبیند و اشتباه را فرصتی برای یادگیری و اصلاح مسیر میداند.
این نگاه به معنای آن نیست که همه افراد با تلاش صرف به هر نتیجهای میرسند یا محدودیتهای واقعی وجود ندارند. شرایط اقتصادی، فرصتهای شغلی، امکانات آموزشی و حمایت اجتماعی نیز اهمیت دارند. اما نگاه ما به تواناییها میتواند بر میزان تلاش، استمرار و استفاده از فرصتهای موجود اثر بگذارد.
اگر امروز در شرایط دشوار اقتصادی هستید، اگر چند بار در مسیر شغلی یا تحصیلی ناکام ماندهاید یا فرصتهایی را از دست دادهاید، قرار نیست خودتان را بابت همه این شرایط سرزنش کنید. اعتمادبهنفس به معنای انکار واقعیت نیست؛ به معنای شناخت ظرفیتهای خود و استفاده آگاهانه از آنها در دل واقعیت است.
شاید سالها منتظر ماندهایم تا ابتدا اعتمادبهنفس پیدا کنیم و بعد کاری را شروع کنیم. اما گاهی مسیر درست دقیقاً برعکس است: باید قدمی برداریم، تجربهای به دست آوریم، از اشتباهاتمان یاد بگیریم و شواهد تازهای برای اعتماد کردن به خودمان بسازیم.
اعتمادبهنفس واقعی با تکرار جمله «من میتوانم» ساخته نمیشود؛ با تجربه کردن، یاد گرفتن، اصلاح کردن و دوباره برخاستن شکل میگیرد.
از امروز یک کار کوچک را انتخاب کنید که مدتهاست به دلیل تردید یا نگرانی عقب انداختهاید. آن را به اقدامی قابل انجام تبدیل کنید و برای انجامش زمان مشخصی تعیین کنید.
قرار نیست پیش از شروع، کاملاً مطمئن باشید. کافی است به خودتان فرصت تجربه کردن بدهید.
اما یک پرسش مهم باقی میماند: اگر میدانیم توانایی یادگیری و پیشرفت داریم، چرا گاهی حتی با وجود انگیزه و آمادگی، از شروع کردن میترسیم؟ چرا احتمال اشتباه یا شکست، ما را از حرکت بازمیدارد؟
در شب ششم به سراغ همین مانع میرویم:
ترس از شکست چگونه ما را از حرکت بازمیدارد؟
منبع/ عصر ایران