مهار اضطراب دانش آموزان در مهرماه؛ بازطراحی زیست تحصیلی از کلاسیک‌های روان‌شناختی تا حکمت‌های قرآنی

صد آنلاین: همه‌ساله با نواخته شدن زنگ مهر و بازگشایی مدارس، طیف گسترده‌ای از دانش‌آموزان در پایه‌های گوناگون تحصیلی از نوآموزان بدو ورود به دبستان تا نوجوانان دوره دوم متوسطه و کنکوری‌ها دچار درجات مختلفی از افت آرامش روانی، مقاومت رفتاری و استرس عملکردی می‌شوند. ریشه روان‌شناختی این اضطراب کجاست، آموزه‌های انسان‌شناسانه و قرآنی چه مدلی برای مهار آن ارائه می‌دهند و نظام‌های آموزشی موفق در دنیا چه راهکارهای سنجیده‌ای را به کار بسته‌اند؟

در همین رابطه، خبرنگار «صد آنلاین» گفت‌وگویی تفصیلی با استاد مجید جهانگیری‌مهر، استاد و صاحب‌نظر برجسته تعلیم و تربیت انجام داده است که مشروح آن در ادامه تقدیم مخاطبان می‌شود.

جناب استاد جهانگیری مهر، سلام و عرض ادب. با آغاز سال تحصیلی جدید، نخستین پرسش را به ریشه‌یابی این پدیده اختصاص دهیم: چرا بازگشایی مدرسه برای گروه قابل‌توجهی از فرزندان، به‌جای شوق کشف علم، به کابوس تنش بدل می‌شود؟

استاد مجید جهانگیری‌مهری:

بسم الله الرحمن الرحیم. عرض سلام و درود خدمت شما و مخاطبان فرهیخته «صد آنلاین».

اضطراب آغاز سال تحصیلی، در ترمینولوژی علوم تربیتی و روان‌شناسی تحولی تحت عنوان «اضطراب گذار تحصیلی» و در سطوح خردسال‌تر با مفهوم «اضطراب جدایی» صورت‌بندی می‌شود.

مسئله از جایی آغاز می‌شود که کودک یا نوجوان از یک «منطقه امن روانی و خانوادگی» با آزادی عمل و خواب نامنظم در تابستان، ناگهان پرتاب می‌شود به یک اتمسفر ساختارمند، قضاوت‌پذیر و ارزیابی‌محور.

 این تغییر ناگهانی در سه حوزه بیولوژیک (برهم‌خوردن هورمون کورتیزول و ریتم شبانه‌روزی)، شناختی (ترس از مقایسه، شکست و برآورده نشدن انتظارات والدین) و اجتماعی (احساس بیگانگی با محیط همسالان و معلمان جدید) اختلال ایجاد می‌کند. تا زمانی که این تغییر به شکل «پل تدریجی» تعریف نشود، به شوک و هراس بدل خواهد شد.

از بعد علمی و بالینی، چه سازوکارهایی وجود دارد که خانواده‌ها و مدارس می‌توانند این اضطراب را مهار کنند؟ آیا روش‌های کارآمد رفتاری در دست داریم؟

استاد جهانگیری‌مهر:

قطعاً. علم اعصاب تربیتی (Educational Neuroscience) نشان می‌دهد هنگامی که آمیگدال مغز تحریک و آژیر خطر روشن است، قشر پیش‌پیشانی (PFC) که مسئول تمرکز، فهم و حل مسئله است عملاً از مدار خارج می‌شود؛ دانش‌آموز نمی‌تواند درس را بفهمد چون درگیر واکنش «بجنگ یا فرار کن» است. راهکارهای اثبات‌شده بالینی در سه گام خلاصه می‌شوند:

۱. تکنیک تنظیم ریتم فیزیولوژیک از طریق تنفس مربعی و ذهن‌آگاهی تن: آموزش تنفس‌های عمیق دیافراگمیِ ۴ ثانیه‌ای در کلاس و خانه، سیستم عصبی پاراسمپاتیک را فعال و ضربان قلب ناشی از هراس امتحانی یا پرسش کلاسی را کنترل می‌کند.

۲. حذف گزاره‌های مقایسه‌ای و شرطی‌سازی عشق والدین: بسیاری از والدین ناخواسته فرزند را شرطی می‌کنند: «اگر نمره خوب بگیری دوستت دارم» یا «ببین پسر فلانی چطور درس می‌خواند». این مقایسه‌ها «ارزش وجودی» کودک را تهدید و اضطراب فلج‌کننده ایجاد می‌کند. راهکار علمی، تقویت «خودپنداره» و تمرکز بر «تلاش» به‌جای «نتیجه نهایی» است.

۳. قانون بازآرایی گام‌به‌گام (Desensitization): آغاز منظم‌سازی خواب و بیداری، چیدمان لوازم‌التحریر و رفت‌وآمدهای نمادین نباید روز اول مهر باشد، بلکه باید در فرایندی دوهفته‌ای تثبیت شود.

جناب استاد، شما همواره بر پیوند دقیق علوم تربیتی با معارف اسلامی تأکید داشته‌اید. اگر بخواهیم از منظر قرآن کریم و سیره تربیتی به این مسئله نگاه کنیم، این اضطراب چطور علاج می‌شود؟

استاد جهانگیری‌مهر:

قرآن کریم روان‌شناسی انسان را در غایت کمال تشریح کرده است. خداوند در سوره معارج انسان را دارای ساختار طبیعیِ «إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا * إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا» معرفی می‌کند؛ یعنی انسان ذاتاً در برابر ناشناخته‌ها و سختی‌ها تمایل به هراس و بی‌قراری دارد. اما درمان کجاست؟

۱. تولید طمأنینه از رهگذر یاد خداوند: آیه شریفه «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» نسخه تزیینی نیست؛ یک مکانیزم آرام‌سازی عصبی و قلبی است. سیره پیامبر اکرم (ص) به ما می‌آموزد که ورود به هر میدان سختی، با استعانت و توکل آغاز شود. اگر معلم در سه دقیقه آغازین کلاس، با قرائت آیاتی آرامش‌بخش، دعای شرح صدر («رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي») و یک تبسم مؤمنانه فضا را عطرآگین کند، ترشح اندورفین در مغز دانش‌آموز به اوج می‌رسد.

۲. اصل «وُسع» در مسئولیت‌پذیری: قرآن کریم به صراحت می‌فرماید: «لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا». این یک اصل بنیادین تربیتی است. والدین و مربی نباید خارج از ظرفیت، سن و استعداد دانش‌آموز از او توقع کمال‌گرایی افراطی داشته باشند. تلقین این اصل قرآنی که «تو تا حد وسع و توانت موظفی، نه فراتر از آن»، کوه بار سنگین روانی را از دوش محصل برمی‌دارد.

۳. تخلیه ترس از فقر موفقیت با توکل: قرآن انسان را از تسلیم در برابر نجواهای شیطانی که او را به یأس و وحشت از آینده می‌خوانند، برحذر می‌دارد: «الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ». اضطراب تحصیلی ناشی از وسوسه شکست است؛ اکسیر «تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ» ذهن کودک را متوجه تکیه‌گاهی لایتناهی می‌کند.

از تجارب جهانی و الگوهای موفق بین‌المللی چه درس‌هایی می‌توان گرفت؟ کشورهای پیشرو با اضطراب اولین هفته‌های سال تحصیلی چگونه مواجه می‌شوند؟

استاد مجید جهانگیری‌مهر:

جهان تجارب بسیار غنی و ثبت‌شده‌ای دارد که در نظام آموزشی ما هم قابل بومی‌سازی است:

• مدل اسکاندیناوی (به‌ویژه فنلاند): در هفته‌های نخست، اصطلاحاً چیزی به نام «تکلیف منزل» یا «ارزیابی کمی» وجود ندارد. تمرکز صرفاً بر «یادگیری هیجانی–اجتماعی» (SEL) و پروژه‌های بازی‌محور چندنفره است تا ترس از ارزیابی بمیرد و شبکه تعلق اجتماعی ساخته شود.

• الگوی ژاپنی (تای‌کای و مسئولیت گروهی): در نظام آموزشی ژاپن، دو هفته اول صرف «تمرین کار گروهی، نظافت کلاس با یکدیگر و بازی‌های رفاقتی» می‌شود. در ژاپن هدف اول مدرسه این است که دانش‌آموز حس کند عضوی حیاتی از یک گروه است، نه سوژه‌ای تحت امتحان.

• روش‌های مدرن سنجش چندگانه (اروپای مرکزی): از امتحانات نمره‌محور تک‌نقطه‌ای فاصله گرفته و به سمت «پوشه کار فردی» رفته‌اند. وقتی دانش‌آموز بداند با یک امتحان، سرنوشت او مهر باطل نمی‌خورد، سطح اضطراب پایه در تمام طول سال تحصیلی زیر خط بحران باقی می‌ماند.

و به عنوان نکته پایانی؛ مثلث «خانواده، معلم و رسانه» چه وظیفه فوری و کاربردی در این ایام دارند؟

استاد جهانگیری‌مهر:

سه توصیه موجز و عملیاتی دارم:

۱. به خانواده‌ها: خانه را پادگان ارزیابی نکنید. به‌جای پرسش‌های اضطراب‌آور مثل «امروز چند شدی؟»، بپرسید «امروز چه چیز جالبی در مدرسه یاد گرفتی یا به چه چیزی خندیدی؟». کانون خانواده باید بارانداز عاطفی کودک باشد نه دادگاه قضاوت.

۲. به معلمان گرامی: دو هفته اول مهر، هفته‌های «صید دل‌ها»ست نه فتح قله‌های کتاب درسی. معلمی که ابتدا رابطه انسانی و اعتماد قلبی را مستقر کند، علم را بی‌هیچ مقاومتی در جان شاگرد خواهد نشاند.

۳. به رسانه‌ها و به‌ویژه «صد آنلاین»: از ترویج سناریوهای وحشت، بازارگرمی‌های کاذب کنکوری و بمباران روانی کتاب‌های تست در روزهای اول پرهیز دهید. روایت مدرسه باید روایت حیات، دانایی و کرامت باشد.

اگر دستاورد علم، رحمت قرآن و تجارب خردمندانه بین‌المللی را به هم پیوند بزنیم، پاییز برای دانش‌آموز ما فصل خزان آرامش نخواهد بود، بلکه بهار واقعی شکوفایی فطرت و اندیشه خواهد شد.

صد آنلاین: از فرصتی که در اختیار مخاطبان پایگاه خبری صد آنلاین قرار دادید، کمال تشکر را داریم.

استاد جهانگیری‌مهری: من هم از دغدغه‌مندی اجتماعی و تربیتی شما سپاسگزارم. موفق باشید.