نبردِ «نئون‌ها» با «معنویت» در کلان‌شهرها؛ آیا انسانِ هزاره سوم «شب» را باخته است؟ رمزگشایی از سوره «مزمل» برای مقابله با بحران هویت

در دنیایی که «نور مصنوعی» هرگز نمی‌خوابد و چراغ‌های خیابان، طلوع و غروب خورشید را به حاشیه رانده‌اند، مفهومی به نام «زیست شبانه» تغییر ماهیت داده است.

در کلان‌شهرهای هزاره سوم، شب دیگر مأمنی برای سکون و بازسازی روح نیست، بلکه بستری است برای مصرف‌گرایی، پرسه زدن در فضای مجازی و هضم شدن در ماشین عظیمِ صنعتی.

 برای فهمیدن این تغییرِ مسیر و یافتن راهکار، به سراغ حجت‌الاسلام والمسلمین سید مهدی حسین‌زاده، استاد اخلاق و دبیرکل بنیاد قرآن رفتیم تا از دریچه نگاه الهیاتی سوره «مزمل»، راهکاری برای انسان سردرگم امروز بیابیم.

جناب استاد حسین‌زاده، جوامع مدرن و صنعتی امروز با پدیده‌ای به نام «جامعه ۲۴ ساعته» مواجه‌اند. انسان هزاره سوم، شب را به عنوان بخشی از زیستِ خود از دست داده است. این تغییر پارادایم چه خطری برای روان و روح بشر دارد؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: بسم‌الله الرحمن الرحیم. مشکل اصلی جامعه مدرن، «از دست دادن ریتمِ کیهانی» است. خداوند شب را برای «سکن» (آرامش) آفرید، اما تکنولوژی و اقتصادِ سرمایه‌محور، شب را به «بازار کار» و «عرضه سرگرمی» تبدیل کرده است. خطر بزرگ اینجاست: وقتی انسانِ هزاره سوم، مرزِ میانِ «بودن» و «کار کردن» را در شب از بین می‌برد، در واقع دچار نوعی «بی‌خوابی وجودی» می‌شود. او به خواب می‌رود، اما بیدار نمی‌ماند؛ در دنیای نئون‌ها، انسان در حالتی از «هوشیاریِ کاذب» به سر می‌برد. این یعنی روح، فرصتی برای بازگشت به خود ندارد. سوره «مزمل» دقیقاً با همین وضعیتِ انسان مواجه است؛ کسی که در پوشش (مزمل) خود پنهان شده و از هیاهوی جهان فاصله گرفته است.

سوره «مزمل» با خطابِ «قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا» آغاز می‌شود. چرا خداوند از میان تمام زمان‌ها، روی شب تأکید ویژه‌ای دارد؟ چه درس نهفته‌ای برای انسانِ گرفتار در «انفجار اطلاعات» در این آیات وجود دارد؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: این سوره، «دستورالعملِ نوسازیِ هویت» است. وقتی خداوند می‌فرماید «شب را بیدار بمان، مگر اندکی»، نمی‌خواهد ما را از زندگی منع کند، بلکه می‌خواهد «تکنولوژیِ تمرکز» را به ما بیاموزد. در جهانِ پرسرعت امروز، ما «اضافه بار اطلاعاتی» داریم. شبِ مزمل، یعنی «حذفِ نویز».

وقتی خداوند می‌فرماید «إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِیلًا» (تأثیرِ برخواستن در شب، عمیق‌تر و گفتار در آن استوارتر است)، یعنی شب، «کارخانه تولید اراده» است. برای انسان هزاره سوم که هر لحظه با گوشی هوشمند بمباران می‌شود، نماز شب یا خلوتِ شبانه، تنها راه برای «بازپس‌گیریِ مالکیتِ ذهن» است. اگر شب را با هیاهوی سریال‌ها، شبکه‌های اجتماعی و کارِ بی‌پایان پر کنیم، «سرمایه وجودی» خود را فروخته‌ایم.

انسان هوشمندِ هزاره سوم، چگونه می‌تواند از این آیات در یک زندگی پرشتابِ کلان‌شهری استفاده کند؟ آیا منظور این است که باید الگوی خواب تغییر کند؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: هوشمندی در این است که «کیفیت» را جایگزین «کمیت» کنیم. ممکن است همه نتوانند از نیمه‌شب تا سحر بیدار بمانند، اما هر انسانِ هوشمندی باید «ساعتِ طلاییِ سکوت» را در شب برای خود تعریف کند.

درس سوره مزمل برای امروز ما این است:

۱. قرنطینه دیجیتال: در زمانی از شب، تمام اتصالاتِ جهان مجازی را قطع کنید.

۲. بازخوانیِ مسیر: مزمل از ما می‌خواهد که در خلوتِ شب، پرونده خود را مرور کنیم. انسانِ هزاره سوم مدام در حال «ارائه گزارش به دیگران» (در فضای مجازی) است؛ شب، زمانِ «گزارش به خود و خدا» است.

۳. تأملِ استوار (أقوم قیلا): در سکوت شب، تصمیماتِ واقعی گرفته می‌شود. کسی که شبش را به «معراج» تبدیل می‌کند، روزش را با «استقامت» می‌گذراند.

برخی معتقدند زیست شبانه، نماد مدرنیته و آزادیِ بیشتر است. پاسخ شما به این نگاهِ سکولار چیست؟

حجت‌الاسلام حسین‌زاده: این یک فریبِ صنعتی است. این زیست شبانه، آزادی نیست، بلکه «بردگیِ مدرن» است. وقتی شما در ساعت ۳ بامداد در حالِ لایک کردن یا چک کردنِ ایمیل‌های کاری هستید، آزاده نیستید؛ شما «کارگرِ بی‌جیره و مواجبِ» الگوریتم‌های شرکت‌های بزرگ تکنولوژی هستید. آزادیِ واقعی، بازگشت به «فطرت» است. فطرتی که طلب می‌کند در ظلمتِ شب، نوری از درون بتابد.

انسانِ هزاره سوم اگر می‌خواهد در میانِ این همه هیاهو دوام بیاورد، باید «مزملِ زمانه خود» باشد؛ یعنی بداند کجا و چگونه «از جهان جدا شود» تا بتواند دوباره با قدرت به آن بازگردد. شب، پناهگاهِ استراتژیکِ انسانِ مؤمن برای بقا در هزاره سوم است. بدونِ این خلوت، فروپاشیِ روانیِ بشر، تنها یک مسئله زمان است، نه احتمال.