سهشنبه ۱۷ شهريور ۱۴۰۵
دکتر محمدعلی توکلی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به اینکه دفتر امور آزمایشگاهی، بخشی از سازمان پزشکی قانونی است که نظارت و برنامه ریزی آزمایشگاههای تخصصی سازمان و ارتباط با سایر بخشها را برعهده دارد، افزود: وقتی ما میگوییم آزمایشگاه، اولین چیزی که به ذهن میرسد آزمایشگاههای بالینی یا تشخیص طبی است؛ اما در پزشکی قانونی کار کاملاً متفاوت است. آزمایشگاههای پزشکی قانونی اختصاصی هستند و وظیفه شناسایی، ردیابی و کشف مواد، داروها یا سموم را در اجساد، نمونهها و سایر موارد ارجاعی از سوی مقام قضایی، بر عهده دارند، در واقع کار ما پیدا کردن ردپای موادی است که بودن و یا میزانشان غیرطبیعی است.
وی با اشاره به اینکه انجام کلیه تستهای مربوط به اعتیاد، مواد مخدر، سوء مصرف مواد مخدر یا محرک و روانگردان، الکل، داروها و سموم و غیره نیز در حیطه کاری آزمایشگاه های سازمان است، اظهار کرد: در پزشکی قانونی مراکز استانها یک آزمایشگاه مرکزی وجود دارد و آزمایشگاههای پزشکی قانونی شامل چهار بخش آسیبشناسی (پاتولوژی)، سمشناسی، سرولوژی و ژنتیک است، در تمام استانها آزمایشگاههای سم شناسی و سرولوژی فعال هستند؛ اما تعداد آزمایشگاههای پاتولوژی ۲۸ و ژنتیک ۱۰ عدد است.
مدیر کل دفتر امور آزمایشگاهی سازمان پزشکی قانونی کشور ادامه داد: در آزمایشگاه آسیبشناسی (پاتولوژی)، نمونههای بافت بدن زیر میکروسکوپ بررسی میشوند تا بیماریها تشخیص داده شوند. این در حالیست که در آزمایشگاههای طبی بافت بدن بررسی میشود تا مثلا بیماریهایی مثل سرطان را تشخیص دهند اما در پزشکی قانونی، ما با بیماریها کاری نداریم بلکه خونریزیهای حلق و حنجره ناشی از فشار بر گلو، آسیبهای قلبی، سکتههای قلبی، گرفتگی عروق و غیره که باعث مرگهای غیرطبیعی هستند یا اختلالات مادرزادی در جنین را بررسی میکنیم. بررسی سکته قلبی یکی از مواردی است که به صورت اختصاصی در آزمایشگاههای پزشکی قانونی انجام میشود، چرا که در هیچ آزمایشگاه دیگری امکان کالبدگشایی و بررسی قلب وجود ندارد.
وی افزود: در واقع پزشک هنگام کالبدگشایی و تشریح، اگر به بافتی مشکوک شود که به علت مرگ ربطی داشته باشد، نمونه را برای آسیبشناسی میفرستد. برخلاف تصور عمومی که کل آزمایشات ما مربوط به نمونههای اجساد است ولی مراجعات افراد زنده برای تستهای اعتیاد، استخدامی و ژنتیک دو برابر اجساد است.
توکلی در پاسخ به این سوال که چه مسائلی در مورد جنینها در پزشکی قانونی بررسی میشود، گفت: اگر جنین در شکم مادر فوت کند یا بعد از به دنیا آمدن فوت کند و ادعای قضایی در مورد آن مطرح باشد، بافتهای او بررسی میشود تا ببینیم نوزاد یا جنین به خاطر بیماریهایی که خودش داشته از دست رفته یا اتفاق دیگری رخ داده است.
بررسی سکته قلبی یکی از مواردی است که به صورت اختصاصی در آزمایشگاههای پزشکی قانونی انجام میشود و در هیچ آزمایشگاه دیگری امکان کالبدگشایی و بررسی قلب وجود ندارد
مدیر کل دفتر امور آزمایشگاهی سازمان پزشکی قانونی کشور اظهار کرد: در واقع پزشک هنگام کالبدگشایی اگر شک کند که مرگ به خاطر مصرف عمدی یا غیرعمدی نوعی سم، دارو یا مواد مخدر بوده بافت را به آزمایشگاههای ما ارسال میکنند و در واقع در بیشتر پروندهها اگر جواب آزمایش سم شناسی نباشد، تعیین علت فوت یا رفع مشکل قضایی انجام نمیشود. در این موارد حتی اگر جواب سم شناسی منفی نیز باشد میتواند کل روند و سناریوی پرونده را تغییر دهد. به همین دلیل جواب این آزمایشات بسیار اهمیت دارد.
وی افزود: حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد پروندههای آزمایشگاهی ما مربوط به سمشناسی است. از هر ۱۰۰ جسدی که کالبدگشایی میشوند، حدود ۵۰ درصد نمونه سمشناسی برداشته میشود. تستهای اعتیاد و استخدامی نیز توسط آزمایشگاههای ما انجام میشود و به عنوان مرجع معتمد سیستم قضایی، مورد اطمینان کامل هستند. تستهای تأییدی با دستگاههای پیشرفتهتر انجام میشود تا از صحت نتیجه اطمینان حاصل شود. علاوه بر سموم، برخی داروها مثل داروهای قلبی میتوانند کشنده باشند به همین دلیل در آزمایشگاهها کوچکترین اثر وجود این داروها بررسی میشود.
دکتر توکلی در خصوص عملکرد آزمایشگاههای سازمان در دوران جنگ نیز گفت: در جنگ ۱۲ روزه و همچنین جنگ رمضان، در مناطقی که احتمال خطر بمباران و آسیب به دستگاهها وجود داشت، با حداقل نیرو کار را پیش بردیم، اما در استانهای قطب، کار را نمیتوانستیم متوقف کنیم. در این ایام با کار جهادی و تلاش همکاران حتی زمان پاسخدهی در برخی آزمایشگاهها در دوران جنگ کاهش یافت و واحد ژنتیک به صورت شبانه روزی برای شناسایی و تعیین هویت پیکرهای مطهر شهدا فعالیت داشت و نمونهها را به سرعت پردازش میکرد.
علاوه بر سموم، برخی داروها مثل داروهای قلبی میتوانند کشنده باشند به همین دلیل حتی در آزمایشگاهها اثر این داروها بررسی میشود
وی با اشاره به بخش سوم آزمایشگاهها در سازمان پزشکی قانونی، افزود: آزمایشگاه سرولوژی به تشخیص لکههای خونی، ترشحات بدن و اسپرم روی لباسها و اندامها میپردازد. این آزمایشگاه ابتدا تشخیص میدهد که منبع لکه یا نمونه، انسانی است یا خیر و سپس برای تعیین هویت و دیانای، نمونه به آزمایشگاه ژنتیک ارسال میشود. بیشتر پروندههای تجاوز و تعدادی از پروندههای قتل به این مسیر هدایت میشوند.
توکلی گفت: در این باره، هم از افراد زنده و هم از اجساد میشود نمونه خونی یا بافت برداشت کرد که از آنها هویت افراد تعیین میشود و این بخش با بخش ژنتیک بسیار همکاری نزدیک دارند. در پروندههای تجاوزات از خون و ترشحات و مو و از افراد مرده در صحنههای جرم از لکههای خون نمونه میگیرند.
این متخصص پزشکی قانونی اظهار کرد: در گذشته در فیلمها و کتابها به مسئله تار مو بسیار اشاره میشد، اما امروزه خیلی کمتر به آن توجه می شود اما باز هم از تار مو امکان کشف DNA وجود دارد.
توکلی گفت: ما در ۱۰ استان قطب کشور، آزمایشگاه تخصصی ژنتیک داریم؛ برخی نمونهها که نیاز به تشخیص هویت دارند در آنجا بررسی و اعلام نظر میشوند. در بخش آزمایشگاهی ژنتیک، روابط خانوادگی مثل پدر-مادر فرزندی، مجرمان خطرناک، ادعای ارتباطات خانوادگی اتباع کشورهای دیگر و غیره بررسی میشوند. همچنین در جرائم نیز این مسئله بسیار اهمیت دارد و هویت مجرمان شناسایی میشود.
مدیر کل دفتر امور آزمایشگاهی سازمان پزشکی قانونی کشور با اشاره به چالشهای تجهیزاتی، گفت: خدمات تخصصی ما وابسته به تکنولوژی است و تمام کشفیات ما منوط به داشتن آخرین تکنولوژی هاست. ما باید از دستگاههای به روز استفاده کنیم تا خطا را به حداقل برسانیم؛ چرا که در بسیاری موارد به دلیل ماهیت کار پزشکی قانونی، امکان آزمایش مجدد نیست و جواب این آزمایشها میتواند روند پرونده و زندگی افراد را به طور کلی تغییر دهد. عمده دستگاههای تخصصی آزمایشگاهها با تکنولوژی بالا و وارداتی هستند و تحت تأثیر تحریمها و نوسانات ارزی قرار دارند.
وی افزود: برنامهریزی و اقدام برای نوسازی و تجهیز آزمایشگاهها جزو مهمترین وظایف دفتر ماست و در سال گذشته با وجود شرایط تحریم و مشکلات اقتصادی حاکم بر کشور، ۱۷ دستگاه آزمایشگاه نوسازی و ۱۰ دستگاه نیز تعمیر شد. بیشترین هزینهکرد سازمان پزشکی قانونی پس از هزینههای پرسنلی، مربوط به آزمایشگاههاست؛ چه در بخش مواد مصرفی شیمیایی و چه تجهیزات که اکثر آنها وارداتی است.
وی افزود: در این راستا ما دستگاههای مورد نیاز استانها را اولویت بندی میکنیم و بر اساس بودجه و اعتبار موجود، آنها را تهیه و در اختیار استانها قرار می دهیم. البته در حال حاضر با وجود همه مشکلات، تستهای آزمایشگاهی به طور مداوم و بدون توقف در حال انجام است؛ شایان ذکر است با هدف ارائه خدمت هرچه بهتر به مردم و جلوگیری از اطاله دادرسی، تلاش برای بومی سازی دستگاهها، متناسب با استانداردهای بین المللی در سازمان پزشکی قانونی کشور ادامه دارد و در همین زمینه دستگاهها و تجهیزاتی نیز تولید و رونمایی شدهاند.
مدیر کل دفتر امور آزمایشگاهی سازمان پزشکی قانونی کشور ادامه داد: یکی از وظایف مهم دفتر ما، کنترل کیفی آزمایشگاههاست. سالانه یا هر چند وقت یک بار، نمونههای استاندارد را بدون اطلاع به آزمایشگاهها ارسال میکنیم تا صحت عملکرد دستگاهها و عملکرد نیروها را بررسی کنیم. همچنین وظیفه آموزش و برگزاری جلسات آموزشی برای پزشکان و کارشناسان آزمایشگاهی را بر عهده داریم.
وی در پایان تأکید کرد: کار در آزمایشگاههای پزشکی قانونی از مشاغل سخت محسوب میشود، چرا که با مواد خطرناک و محیطهای نامطلوب سروکار داریم. با این حال، نیروی متخصص و متعهد خوبی در سراسر کشور داریم و با همکاری مسئولان، سعی در ارائه خدمات در بالاترین کیفیت ممکن را داریم، البته چالشهایی مانند بودجه، تحریم و فرسودگی دستگاهها، فرسودگی شغلی همکاران و مشکلات معیشتی وجود دارد، اما با برنامهریزی و نوسازی مستمر، سعی در ارتقای کیفیت کار داریم.