حقیقت فرونشست زیر پای آثار تاریخی چیست؟ پاسخ میراث فرهنگی

  به گزارش صد آنلاین ، محسن طوسی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا، در پاسخ به این پرسش که پدیده «فرونشست زمین» یکی از بزرگترین تهدیدهای سازه‌های تاریخی است. آیا نقشه‌ خطرپذیری برای بناهای در معرض فرونشست تهیه شده و چه اقدام حفاظتی مهندسی برای آنها در دستور کار قرار گرفته است، اظهار کرد: پدیده فرونشست زمین یکی از تهدیدهای سازه‌های تاریخی محسوب می‌شود، اما میزان واقعی آن در مقایسه با گمانه‌زنی‌ها کمتر است. در ادبیات فنی، خطر فرونشست به خودی خود، پرخطرتر از سایر خطرات نیست، بلکه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که اثر تاریخی در لبه محدوده فرونشستی قرار گیرد.

وی افزود: برای تشخیص مناطق پرخطر، دو وضعیت اصلی را در نظر می‌گیریم اگر بخشی از بنا روی زمین سست فرونشست و بخشی دیگر روی زمین محکم قرار گیرد، یا اگر بنا در لبه این مناطق باشد و وسعت بخش پرخطر به عنوان مثال بین ۳ تا ۵ دهم درصد از پهنه ۵۰۰ هکتاری باشد و سازه مقاوم نباشد، آن نقطه پرخطر تلقی شده و نیاز به مداخله دارد.

نگرانی‌ها درباره موضوع فرونشست بیش از واقعیت است

سرپرست اداره کل حفظ، احیا و مرمت بناها و محوطه‌های تاریخی ادامه داد: میزان نگرانی‌ها درباره موضوع فرونشست اغلب بیش از واقعیت است، در مطالعات پرهزینه‌ای که در اصفهان انجام دادیم، متوجه شدیم ترک‌های برخی آثار تاریخی به دلیل رطوبت ساختمان، جذب و دفع آب توسط خاک رس (واریختگی خاک) رخ داده و اصلا ارتباطی با فرونشست نداشته است.

طوسی با تاکید بر لزوم تفکیک علمی پدیده‌ها، توضیح داد: مطالعات نشان می‌دهد همه ساختمان‌ها به دلایل وزن، نوع خاک و رطوبت دچار نشست می‌شوند و ترک‌های ساختمانی بیشتر ناشی از این نشست‌های طبیعی است. در آثار تاریخی نیز، فروریختن قنات‌ها، چاه‌های جذبی آب‌های سطحی یا چاه‌های فاضلاب باعث نشست دیوارها می‌شود، بنابراین نباید نشست ناشی از لوله‌های شکسته آب و فاضلاب را به فرونشست تعمیم داد.

وی ادامه داد: پهنه‌های فرونشستی کنترل و بر روی نقشه‌های شهری پیاده شده‌اند، نتایج نشان می‌دهند که تعداد بسیار کمی از آثار تاریخی در محدوده‌های پرخطر فرونشست قرار دارد.

تشکیل ستاد تخصصی فرونشست در میراث فرهنگی

سرپرست اداره کل حفظ، احیا و مرمت بناها و محوطه‌های تاریخی همچنین به پیگیری معاونت میراث فرهنگی برای راه‌اندازی ستاد تخصصی فرونشست اشاره کرد و گفت: پایش مستمر و رصد علمی با استفاده از فناوری‌های نوین برای حفاظت از آثار ضروری است. در همین راستا، ایران از نظر تکتونیکی و زمین‌شناسی لرزه‌خیز است و تغییرات مورفولوژیک دشت‌ها ناشی از کوه‌زایی است، نه فرونشست. فرونشست زمانی رخ می‌دهد که لایه‌های زمینی تخلیه و خاک اشباع شده، متراکم شود.

لزوم مستندسازی برای حفاظت از آثار تاریخی/ کاشان دو بار با خاک یکسان شد

طوسی با تاکید بر لزوم مستندسازی آثار تاریخی برای حفاظت از آنها در برابر حوادث طبیعی، گفت: فلات ایران به‌طور مداوم شاهد زمین‌لرزه‌های کوچک و بزرگ بوده و این واقعیتی انکارناپذیر در جغرافیای این سرزمین است، ما مستندسازی‌های لازم را برای آثار تاریخی انجام می‌دهیم تا در صورت وقوع حوادثی چون زلزله و ایجاد تغییرات در زمین، بتوانیم با استفاده از این اطلاعات از میراث فرهنگی کشور حفاظت کنیم.

وی افزود: بسیاری از بناهای تاریخی ما از سه هزار سال پیش تاکنون، همین میزان لرزه‌ها و تغییرات مورفولوژیک سطحی و زیرسطحی را تجربه کرده‌اند، در طول تاریخ، آثار فرهنگی و تاریخی بسیاری بر اثر رفتارهای تکتونیکی زمین تخریب و بازسازی شده‌اند به عنوان نمونه شهر کاشان دو یا سه بار با خاک یکسان و دوباره احیا شده و این وقایع در کتب مربوط به زمین‌لرزه‌های ایران به ثبت رسیده است.

در تغییر کاربری بناهای تاریخی، اولویت حفظ جان انسان‌هاست

سرپرست اداره کل حفظ، احیا و مرمت بناها و محوطه‌های تاریخی در پاسخ به پرسش دیگری مبنی بر اینکه آیا در مرمت‌های جدید، استفاده از مصالح «تطبیق‌پذیر» با شرایط اقلیمی در حال تغییر را جایگزین مصالح سنتی مشابه کرده‌اید یا اصالت بنا مانع این جایگزینی است، تأکید کرد: بحث «ایمنی» و «اصالت بنا» باید از یکدیگر تفکیک شوند؛ هرچند این دو موضوع در برخی موارد با هم تقاطع دارند.

طوسی درباره چالش‌های تغییر کاربری در بناهای تاریخی گفت: برخی از آثار تاریخی ظرفیت پذیرش جمعیت بالا را ندارند. برای نمونه، بنای «گنبد یخچال» برای تولید یخ ایجاد شده بود و گنجایش محدودی دارد. تغییر کاربری این بنا به سالن اجتماعات، با چالش‌های ایمنی همراه بود؛ چنانچه اگر در زمان برگزاری کنگره معمار و شهرسازی در سال ۱۳۸۴ زلزله‌ای رخ می‌داد، به دلیل عدم ظرفیت ایمنی، احتمال بروز فاجعه انسانی بسیار بالا بود.

وی تصریح کرد: هنگام تغییر کاربری یک بنا، مساله ایمنی و حفظ جان انسان‌ها بر حفظ خود اثر مقدم است. از آنجایی که برخی مصالح سنتی توانایی لازم برای مقاوم‌سازی را ندارند، باید از مدرن‌ترین فناوری‌ها و سازه‌های نگهدارنده در کنار بنا استفاده کرد تا در صورت وقوع زلزله، سلامت بازدیدکنندگان تضمین شود.حفظ جان اولویت اصلی ماست، چراکه یک اثر تاریخی در صورت آسیب، قابل مرمت و بازسازی است، اما جان انسان‌ها بازگشت‌ناپذیر است.

طوسی افزود: در راستای مدیریت بهره‌برداری، ورود بازدیدکنندگان به بناهای تاریخی با مدیریت دقیق در ظرفیت‌های محدود انجام می‌شود تا علاوه بر تضمین ایمنی، از اصطکاک و فرسایش سریع ساختار بنا نیز جلوگیری شود.