جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵
گفت‌وگوی اختصاصی «صد آنلاین» با استاد مجید جهانگیری‌مهر؛
0 پسندیدم
طوفان شبهات در کمین نسل نو؛ مغالطه‌زدایی شناختی با الگوی تربیتی قرآن و عترت
بازدید:۱۰۶
استاد مجید جهانگیری‌مهر، پژوهشگر و استاد حوزه تعلیم و تربیت، در گفت‌وگو با «صد آنلاین» تأکید می‌کند: مواجهه با شبهه در عصر انفجار داده‌ها نباید از موضع «انفعال» یا «سرکوب پرسش» باشد؛ بلکه دین مبین اسلام، پرسشگری را بستر تعمیق ایمان می‌داند و درمان شبهه را در تفکیک حق از باطل، اقناع عقلانی و تقویت مهارت‌های تحلیلی نسل نوجوان و جوان قرار داده است.در سال‌های اخیر با گسترش فزاینده فضای مجازی و تغییر زیست‌بوم ارتباطی، شاهد پدیده‌ای به نام «بمباران شبهات» در میان نسل نوجوان و جوان هستیم؛ مسائلی که هویت دینی و باورهای بنیادین را هدف گرفته‌اند. ریشه این تهاجم کجاست و چرا نسل جدید در برابر آن آسیب‌پذیرتر به نظر می‌رسد؟
استاد جهانگیری‌مهر: بسم‌الله الرحمن الرحیم. برای درک ماهیت پدیده، ابتدا باید تعریف دقیقی از «شبهه» داشته باشیم. حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در خطبه ۵۰ نهج‌البلاغه با ظرافتی بی‌نظیر مکانیسم شکل‌گیری شبهه را تبیین می‌فرمایند:
«وَ إِنَّمَا سُمِّيَتِ الشُّبْهَةُ شُبْهَةً لِأَنَّهَا تُشْبِهُ الْحَقَّ؛ فَمَا خُلِطَ مِنْ هَذَا وَ هَذَا فَهُنَالِكَ يَسْتَوْلِي الشَّيْطَانُ عَلَى أَوْلِيَائِهِ…»
(شبهه از آن رو شبهه نامیده شده که شبیه حق است؛ باطل محض خریدار ندارد، بلکه تکه‌ای از حق را با باطل می‌آمیزند تا فریبنده شود).
امروز نسل نوجوان و جوان ما در بستری زیست می‌کند که اصطلاحاً به آن «سرریز اطلاعاتی» (Information Overload) می‌گویند. ذهن نوجوان به دلیل طبع جست‌وجوگر، آرمان‌گرا و نقادانه خود، به دنبال چرایی‌هاست. اتاق‌های فکر رسانه‌ای دقیقاً روی همین نقطه تمرکز کرده‌اند؛ آن‌ها با شبیه‌سازی باطل به حق و بسته‌بندی آن در قالب‌های جذاب تصویری، فرم‌های کوتاه‌خوان (Micro-content) و مغالطات منطقی، ذهن خام را به تردید می‌کشانند. آسیب‌پذیری نسل امروز ناشی از ضعف فطری دین‌داری نیست، بلکه ناشی از «ضعف سپر دفاعی شناختی» و ناآشنایی با فنون تفکر نقادانه است.
صد آنلاین: قرآن کریم و بیانات اهل‌بیت (ع) به ما چه هشداری درباره رها کردن نسل نو در این میانه می‌دهند؟ نگاه معارف اسلامی به مسئله غفلت از آموزش نوجوان چیست؟
استاد جهانگیری‌مهر: در نگاه تمدنی اسلام، دوره نوجوانی حکم زمین آماده کشت را دارد. امیرالمؤمنین (ع) در نامه تاریخی خود به امام حسن مجتبی (ع) در نهج‌البلاغه می‌فرمایند:
«وَ إِنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ كَالْأَرْضِ الْخَالِيَةِ مَا أُلْقِيَ فِيهَا مِنْ شَيْءٍ قَبِلَتْهُ، فَبَادَرْتُكَ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ يَقْسُوَ قَلْبُكَ وَ يَشْتَغِلَ لُبُّكَ»
(قلب نوجوان مانند زمين خالى است، هر چه در آن افكنده شود مى‌پذيرد؛ از این رو من پيش از آنكه دلت سخت شود و عقلت به چيز ديگرى مشغول گردد، به ادب و تربيت تو پرداختم).
همچنین در روایتی راهبردی از امام صادق (علیه‌السلام) آمده است:
«بَادِرُوا أَحْدَاثَكُمْ بِالْحَدِيثِ قَبْلَ أَنْ تَسْبِقَكُمْ إِلَيْهِمُ الْمُرْجِئَةُ»
(نوجوانان خود را با معارف و احادیث اصیل دریابید، پیش از آن‌که جریانات انحرافی و اهل بدعت بر شما پیشی بگیرند).
این هشدار صریح معصوم نشان می‌دهد که میدان تربیت یک میدان رقابتی و کنشگرانه است. اگر نظام تعلیم و تربیت، مربیان و خانواده‌ها پیش‌دستی نکنند و محتوای غنی، عقلانی و مستدل ارائه ندهند، دشمنان با شبهات زرد و فریبنده این خلأ ذهنی را پر خواهند کرد.
صد آنلاین: مهم‌ترین خطای متداول نهادهای تربیتی و خانواده‌ها در برخورد با پرسش‌ها و شبهات نوجوانان چیست؟
استاد جهانگیری‌مهر: بزرگ‌ترین خطا، «یکسان‌انگاری پرسش با انکار» و «برخورد حذفی یا تنبیهی» است. وقتی نوجوان سؤالی درباره خلقت، عدالت الهی، حجاب، یا ولایت می‌پرسد، برخی والدین یا مربیان ناآگاه گمان می‌کنند او دین‌گریز شده و پاسخ او را با تندی، سرکوفت یا برچسب‌زنی می‌دهند.
قرآن کریم حتی پرسش حضرت ابراهیم (ع) درباره چگونگی زنده‌شدن مردگان را به رسمیت می‌شناسد:
«قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي» (بقره: ۲۶۰).
خداوند پاسخ ابراهیم (ع) را با مهر و اقناع تجربی داد، نه با توبیخ. شبهه یک بیماری فکری است و با بیمار نباید با خشم روبه‌رو شد، بلکه باید طبیب‌وار رفتار کرد؛ همان‌گونه که پیامبر گرامی اسلام (ص) «طَبِيبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ» بودند.
صد آنلاین: اگر بخواهیم یک نقشه راه عملیاتی برای مربیان، معلمان و والدین در مواجهه با شبهات نسل جوان ترسیم کنیم، چه اصولی باید رعایت شود؟
استاد جهانگیری‌مهر: این منظومه را می‌توان در چهار محور کلیدی دسته‌بندی کرد:
۱. اصل «شنیدن فعال» و تخلیه هیجانی
پیش از پاسخ‌گویی، باید فضای امن گفت‌وگو فراهم شود. نوجوان باید مطمئن باشد که طرح سؤال برای او هزینه حیثیتی یا امنیتی ندارد. قرآن دستور می‌دهد: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» (زمر: ۱۷-۱۸). ابتدا باید شبهه را کامل، بدون قطع کردن کلام، شنید تا لایه‌های پنهان روان‌شناختی آن (که گاهی ناشی از لجاجت، دلخوری یا تناقضات رفتاری بزرگ‌ترهاست) آشکار شود.
۲. تفکیک مسئله عاطفی از مسئله معرفتی
تجربه نشان داده بیش از نیمی از شبهات، ریشه در «انسداد عاطفی» یا «تعارض با رفتار کارگزاران و والدین» دارند، نه استدلال کلامی. نوجوان گاهی برای ابراز وجود یا واکنش به سخت‌گیری‌های نامعقول، ژست شکاکیت به خود می‌گیرد. ترمیم رابطه عاطفی و ایجاد محبت صادقانه، شرط اول باز شدن دریچه‌های ادراکی اوست.
۳. آموزش تفکر نقادانه و تبیین مغالطات
به جای اینکه به نوجوان صرفاً ماهی بدهیم، باید ماهی‌گیری را بیاموزیم. یعنی به او نشان دهیم که شبهه‌افکنان چگونه از «مغالطه اشتراک لفظ»، «تعمیم شتاب‌زده» و «تحریف تاریخ» استفاده می‌کنند. خداوند در آیه ۷ سوره آل‌عمران، روش فتنه‌انگیزان را افشا می‌کند:
«فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ»
نوجوان اگر روش کشف مغالطه را بیاموزد، خود به خود در برابر حجم محتواهای فضای مجازی واکسینه می‌شود.
۴. زبان روزآمد، مستدل و اقناع‌محور
پاسخ‌های کلیشه‌ای، شعاری و بدون پشتوانه عقلی، امروز خریدار ندارد. شهید بزرگوار آیت‌الله مطهری نماد عینی این سلوک بود؛ ایشان هرگز از طرح شبهه نهراسید، بلکه شبهه مارکسیست‌ها و مادی‌گرایان را در بالاترین سطح علمی تقریر می‌کرد و سپس با برهان قاطع عقلی پاسخ می‌داد. امروز نیز باید با زبان نسل زد (Gen Z) و با تکیه بر ادبیات فاخر اما همه‌فهم، پایه‌های معرفتی دین را به زبان عقل تبیین کرد.
صد آنلاین: سخن پایانی شما خطاب به متولیان تعلیم و تربیت کشور چیست؟
استاد جهانگیری‌مهر: نهادهای متولی از آموزش و پرورش گرفته تا رسانه‌ها و کانون‌های فرهنگی، باید شجاعت باز کردن باب گفت‌وگوهای آزاد و کرسی‌های نظریه‌پردازی دانش‌آموزی و دانشجویی را داشته باشند. نباید گذاشت شبهه در زیر پوست ذهن جوان به عفونت اعتقادی تبدیل شود. اگر شبهات در فضایی امن مطرح و با منطق قرآنی، مهر نبوی و برهان علوی پاسخ داده شوند، همین چالش‌ها به سکوی پرش ایمان و تعالی اندیشه نسل آینده‌ساز ایران اسلامی بدل خواهند شد.
0 پسندیدم