روابط عمومی سقراطی؛ از اقناع تا گفتگو / یادداشت دکتر احمد یحیایی ایله‌ای درباره تحول بنیادین در ارتباطات سازمانی

به گزارش صد آنلاین، دکتر احمد یحیایی ایله‌ای، استاد و پژوهشگر باسابقه علوم ارتباطات و روابط عمومی، در یادداشتی تحلیلی با عنوان «روابط عمومی سقراطی؛ از اقناع تا گفتگو» به نقد کارکردهای سنتی و یک‌طرفه روابط‌عمومی‌ها پرداخته و تأکید می‌کند که بحران‌های ارتباطی امروز نه از کمبود اطلاعات، بلکه از کمبود گفتگوی صادقانه ناشی می‌شود. وی با الهام از سنت فکری سقراط، ۷ اصل کلیدی را برای بازسازی اعتماد و سرمایه اجتماعی سازمان‌ها تبیین کرده است.

متن کامل یادداشت :

در روزگاری که سازمان‌ها بیش از هر زمان دیگری در معرض قضاوت افکار عمومی قرار دارند، روابط عمومی دیگر نمی‌تواند تنها به تولید خبر، انتشار اطلاعیه یا مدیریت رسانه بسنده کند. آنچه امروز بیش از هر چیز به آن نیاز داریم، «روابط عمومی گفتگومحور» است؛ رویکردی که می‌توان آن را با الهام از اندیشه سقراط، «روابط عمومی سقراطی» نامید.

سقراط معتقد بود حقیقت در گفتگوی صادقانه زاده می‌شود، نه در سخنرانی‌های یک‌طرفه. او به جای آنکه پاسخ‌های آماده در اختیار مردم بگذارد، با پرسش‌های دقیق، آنان را به اندیشیدن دعوت می‌کرد. از نگاه او، گفتگو ابزاری برای پیروزی در بحث نبود، بلکه راهی برای کشف حقیقت بود.

روابط عمومی نیز اگر بخواهد اعتماد اجتماعی را بازسازی کند، باید همین مسیر را برگزیند. روابط عمومی سقراطی، پیش از آنکه سخن بگوید، می‌شنود؛ پیش از آنکه پاسخ دهد، می‌پرسد؛ و پیش از آنکه متقاعد کند، می‌کوشد مسئله را به‌درستی بفهمد.

در این نگاه، افکار عمومی هدف عملیات اقناعی نیست، بلکه شریک اندیشه و تصمیم‌سازی است. مردم صرفاً مخاطب پیام نیستند؛ آنان همکاران سازمان در شناخت مسائل و یافتن راه‌حل‌ها هستند. از این روی، روابط عمومی سقراطی، ارتباط را از سطح انتقال اطلاعات به سطح یادگیری مشترک ارتقا می‌دهد.

امروز بسیاری از بحران‌های ارتباطی نه از کمبود اطلاعات، بلکه از کمبود گفتگو ناشی می‌شوند. سازمان‌هایی که تنها سخن می‌گویند و نمی‌شنوند، به‌تدریج سرمایه اجتماعی خود را از دست می‌دهند. در مقابل، سازمان‌هایی که فرهنگ پرسشگری، شنیدن فعال و گفتگوی محترمانه و صادقانه را نهادینه می‌کنند، اعتماد را به سرمایه‌ای پایدار تبدیل خواهند کرد.

شاید بتوان مهمترین اصل روابط عمومی سقراطی را چنین بیان کرد: هدف ارتباط، غلبه بر مخاطب نیست؛ بلکه رسیدن مشترک به حقیقت است.

اگر روابط عمومی از سقراط تنها یک درس بیاموزد، آن درس این است که کیفیت پرسش‌ها، آینده سازمان را می‌سازد. سازمانی که پرسش‌های دُرست می‌پرسد، بهتر می‌شنود؛ بهتر می‌فهمد؛ تصمیمات دقیق‌تری می‌گیرد و ارتباطاتی انسانی‌تر برقرار می‌کند.

امروز، بیش از هر زمان دیگر، روابط عمومی ها و سازمانها به جای تولید و انتشار انبوه اطلاعات، به فرهنگ گفتگو نیاز دارد؛ فرهنگی که سقراط بیش از دو هزار سال پیش، بنیان‌های آن را با پرسش، خردورزی و احترام به حقیقت بنا نهاد. شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار روابط عمومی دیجیتال، هوشمند و راهبردی، از مفهومی تازه نیز سخن بگوییم: روابط عمومی سقراطی؛ نوعی روابط عمومی‌ که با پرسش آغاز می‌شود، با گفتگو رشد می‌کند و با اعتماد به ثمر می‌نشیند.

بطور خلاصه اصول روابط عمومی سقراطی عبارتند از:

1. اصل پرسشگری: سقراط معتقد بود پرسش خوب، نیمی از راه رسیدن به حقیقت است. روابط عمومی نیز باید پیش از تولید پیام، مسئله واقعی، دغدغه مردم و ریشه بحران را با پرسش‌های دقیق شناسایی کند.
2. اصل شنیدن فعال: از نگاه سقراط، گفتگو بدون شنیدن معنا ندارد. روابط عمومی موفق، سازمان را به شنیدن صدای ذی‌نفعان عادت می‌دهد.
3. اصل تواضع معرفتی: جمله مشهور سقراط «می‌دانم که نمی‌دانم» نماد فروتنی فکری است. روابط عمومی نباید خود را مالک حقیقت بداند؛ بلکه باید آماده اصلاح، یادگیری و بازنگری باشد.
4. اصل جستجوی حقیقت: سقراط هرگز برای شکست دادن طرف مقابل گفتگو نمی‌کرد. روابط عمومی نیز نباید صرفاً به دنبال اقناع یا دفاع از سازمان باشد، بلکه باید در پی روشن شدن واقعیت و حل مسئله باشد.
5. اصل گفتگوی برابر: سقراط با شهروندان عادی همان‌گونه گفتگو می‌کرد که با سیاستمداران. روابط عمومی سقراطی نیز میان مدیر، کارمند، رسانه و شهروند تفاوتی در حق اظهار نظر قائل نیست.
6. اصل خودانتقادی: سقراط باور داشت اصلاح جامعه از اصلاح خود آغاز می‌شود. روابط عمومی باید نخست آینه سازمان باشد و ضعف‌ها را صادقانه به مدیران نشان دهد.
7. اصل اخلاق‌مداری: در اندیشه سقراط، فضیلت بر منفعت مقدم است. روابط عمومی نیز باید بداند اعتبار سازمان با تبلیغات ساخته نمی‌شود، بلکه نتیجه رفتار اخلاقی و مسئولانه است.

پایان یادداشت.