نور یقین و عمل: سه‌گانه قرآنی اعتماد به نفس، روحیه و کارآمدی

صد آنلاین: امروزه بسیاری از افراد در زندگی روزمره با کاهش اعتماد به نفس و تحلیل رفتن روحیه در برابر مشکلات مواجه هستند. به عنوان یک استاد اخلاق، ریشهٔ این ضعف درونی کجاست و چگونه می‌توانیم با الهام از آیات قرآن، این حس خودباوری و کارآمدی را در خود احیا کنیم؟

حجت الاسلام والمسلمین حسین‌زاده:

بسم الله الرحمن الرحیم. این یک پرسش محوری است، چرا که انسانِ بی‌اعتماد به نفس، در واقع کارآمدی و رسالت خویش را در زندگی از دست می‌دهد. از منظر قرآن کریم، ضعف درونی نتیجهٔ فاصله گرفتن از سه رکن اصلی است که بنیان حیات معنوی و مادی ما را تشکیل می‌دهند:

۱. رکن اول: برتری مؤمن و ریشه‌کنی اندوه (تقویت روحیه)

مهم‌ترین عامل در تقویت روحیه، یادآوری جایگاه خود در هستی است. قرآن می‌فرماید:

«وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ» (آل عمران، آیهٔ ۱۳۹)

(سست نشوید و اندوهگین نگردید که شما برترید اگر ایمان داشته باشید.)

این آیه یک اعلامیهٔ جهانی اعتماد به نفس است. قرآن به صراحت می‌گوید مادامی که ریسمان ایمان محکم باشد، نه جای سستی (وهن) است و نه جای غم و اندوه (حزن). ایمان، خودبه‌خود حس برتری و پیروزی را در مؤمن فعال می‌کند. کسی که خود را برتر می‌داند، دیگر نباید از سختی‌ها بترسد یا در برابر شکست‌ها مأیوس شود؛ چرا که افق دید او، ورای محاسبات مادی است.

۲. رکن دوم: توکل و کفایت الهی (تقویت اعتماد به نفس)

بسیاری از اوقات، ضعف اعتماد به نفس ناشی از احساس تنهایی در برابر عظمت مشکلات است. قرآن این نقطه ضعف را با مفهوم توکل درمان می‌کند و یک پشتیبان ابدی برای انسان معرفی می‌کند:

«وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» (طلاق، آیهٔ ۳)

(و هر کس بر خدا توکل کند، خدا او را بس است.)

«حَسب» یعنی کفایت کردن، کافی بودن. اعتماد به نفس واقعی آن نیست که انسان به تکیه‌گاه‌های سست خود (پول، مقام، توان بدنی) متکی باشد. اعتماد به نفس قرآنی یعنی اتکا به کسی که او را کافی است و هرگز در برابر مشکلات، پشت بندهٔ خود را خالی نمی‌کند. این باور، لرزش را از دل می‌زداید و سینه را ستبر می‌کند.

۳. رکن سوم: تغییر از درون و عملگرایی (افزایش کارآمدی)

روحیهٔ بالا و اعتماد به نفس قوی بدون اقدام و عمل، تنها به توهم قدرت منجر می‌شود. قرآن مسیر کارآمدی و افزایش بهره‌وری در زندگی روزمره را با یک قانون تغییر روشن می‌سازد:

«إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ» (رعد، آیهٔ ۱۱)

(در حقیقت، خدا وضع هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر اینکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند.)

این آیه موتور محرک کارآمدی است. کارآمدی یعنی توانایی ایجاد تغییر مثبت. قرآن می‌گوید تغییرات مثبت بیرونی (موفقیت‌های زندگی، بهبود اوضاع اقتصادی و اجتماعی) صرفاً وابسته به خواست و ارادهٔ ما برای تغییر درونی (تلاش، دانش، اصلاح اخلاق و برنامه‌ریزی) است. یک انسان با اعتماد به نفس قرآنی، می‌داند که سرنوشتش در دست خودش است و به جای انتظار، اقدام به تغییر می‌کند.

صد آنلاین: اگر بخواهیم این سه رکن را در یک راهکار عملی خلاصه کنیم، توصیه شما چیست؟

حسین‌زاده:

توصیهٔ من، «عبادت عملگرایانه» است. یعنی ایمان، توکل و عمل را در هم آمیزیم. وقتی به خود یادآور می‌شویم که خدا پشتیبان ماست (توکل)، از انجام سخت‌ترین وظایف نمی‌ترسیم (اعتماد به نفس) و شروع به کار می‌کنیم (کارآمدی). هر روز را با یادآوری آیهٔ «أَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ» شروع کنیم تا روحیهٔ‌مان برای غلبه بر مشکلات بالا بماند. این تنها راه رسیدن به یک زندگی موفق، آرام و کارآمد است.