بسته ماندن مرز به میانجیگری پاکستان میان ایران و آمریکا لطمه می‌زند

 الجزیره قطر در مقاله‌ای نوشته است: پاکستان تجارت با ایران را در گذرگاه‌های تفتان و گبد-ریمدان در استان بلوچستان متوقف کرده است و کامیون‌های باری در دو طرف مرز سرگردان مانده‌اند.

تصمیم تعلیق روز شنبه در حالی مطرح شد که اتاق بازرگانی و صنعت کویته (QCCI) در مرکز استان اعلام کرد حدود ۲۰۰۰ کامیون در دو طرف مرز گیر کرده‌اند.

دولت فدرال پاکستان به طور علنی اظهارنظر نکرده است. الجزیره هیچ پاسخی از مقامات بلوچستان دریافت نکرد، در حالی که هم اسلام‌آباد و هم تهران توضیحات متفاوتی برای بسته شدن مرز ارائه کرده‌اند.

هر طرف چه می‌گوید

بختیار اسماعیل، معاون کمیشنر ناحیه چاغی که گذرگاه تفتان در آن قرار دارد، این اقدام را یک تدبیر امنیتی توصیف کرد.

او روز شنبه در ایکس نوشت: «بسته شدن مرز پاکستان-ایران یک اقدام موقت برای بهبود مدیریت مرزی به منظور حمایت از تلاش‌های ضدتروریستی است. مرز به محض اجرای تدابیر مؤثر باز خواهد شد.»

شاهد رند، دستیار وزیر ارشد بلوچستان در امور سیاسی و رسانه‌ای، همان روز در ایکس نوشت که بسته شدن مرز برای رسیدگی به نگرانی‌های امنیتی، جلوگیری از قاچاق و کارآمدتر کردن سیستم مرزی بوده است.

سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اسماعیل بقائی، توضیح متفاوتی ارائه داد.

او گفته است: «به دلیل برخی مسائل فنی و ضرورت اجرای اقدامات احتیاطی، تردد و مبادلات فرامرزی به طور موقت متوقف شده است.»

امتیاز بلوچ، پژوهشگر مستقل مستقر در کویته که بر امنیت در بلوچستان تمرکز دارد، گفت که امنیت ممکن است تنها بخشی از توضیح باشد.

او به الجزیره گفت: اگرچه مقامات پاکستانی به نگرانی‌های امنیتی اشاره کرده‌اند، به نظر می‌رسد تصمیم بستن مرز با انگیزه ملاحظات استراتژیک گسترده‌تر اتخاذ شده است و امنیت ممکن است در میان تحریم‌های اقتصادی علیه ایران یک عامل احتمالی باشد.

جواد حیران نیا، مدیر گروه مطالعات خلیج فارس در مرکز تحقیقات علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه در ایران، گفت که عبارت‌پردازی تهران می‌تواند چندین مسئله را پوشش دهد.

او به الجزیره گفت: «به نظر من، این عبارات می‌توانند به مشکلات عملیاتی و اداری در گذرگاه‌های مرزی، رویه‌های گمرکی، تأیید اسناد تجاری، تراکنش‌های مالی، یا کنترل‌های امنیتی سختگیرانه‌تر اشاره داشته باشند.»

میانجی در یک جنگ

پاکستان از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه، بین واشنگتن و تهران میانجی‌گری کرده است. اسلام‌آباد در ۸ آوریل میانجی‌گری آتش‌بس را انجام داد، اما این آتش‌بس ظرف چند روز فروپاشید. آمریکا متعاقباً بنادر جنوبی ایران را محاصره کرد.

با مسدود شدن بنادر ایران، یک دستور وزارت بازرگانی در ۲۵ آوریل اجازه داد کالا‌های کشور‌های ثالث از طریق شش مسیر که به گبد و تفتان ختم می‌شوند با کامیون به ایران منتقل شوند.

در ژوئن، پاکستان و قطر میانجی‌گری تفاهم‌نامه اسلام‌آباد را انجام دادند که به صورت الکترونیکی توسط دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران امضا شد.

این تفاهم‌نامه خواستار بازگشایی تنگه هرمز، لغو محاصره و ۶۰ روز مذاکره برای یک توافق پایدار بود.

این توافق حدود یک ماه دوام آورد. در ژوئیه، ایران گفت که دیگر به بخش‌هایی از این توافق پایبند نیست، پس از آنکه آمریکا حملات و محاصره دریایی خود را از سر گرفت.

واشنگتن از آن زمان تحریم‌های خود را گسترش داده است. در ۲۴ اوت، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، کمپینی به نام عملیات رانده‌شده اقتصادی را اعلام کرد و تحریم‌ها را به کشتیرانی، طلا، هوانوردی و دارایی‌های دیجیتال گسترش داد.

اوایل این ماه، سجاد حیدر خان، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان گفت که پاکستان به رعایت همه رژیم‌های تحریمی قابل اجرا ادامه خواهد داد، بدون اینکه مشخص کند کدام‌ها.

تجارت دوجانبه رسمی بین ایران و پاکستان عظیم نیست — حدود ۲.۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳-۲۴، شامل ۶۸۴ میلیون دلار صادرات پاکستان، بر اساس فدراسیون اتاق‌های بازرگانی و صنعت پاکستان (FPCCI). تحلیلگران می‌گویند دهه‌ها تحریم آمریکا علیه ایران یک عامل عمده است.

ناامنی خود پاکستان.

اما آمریکا و فشاری که بر کشور‌هایی مانند پاکستان اعمال می‌کند، تنها عوامل مؤثر بر رویکرد اسلام‌آباد نسبت به مرز با ایران نیستند.

بلوچستان، بزرگترین استان پاکستان، ۴۴ درصد از کشور را پوشش می‌دهد با جمعیتی نزدیک به ۱۵ میلیون نفر در سرشماری ۲۰۲۳.

فقیرترین استان کشور که با ایران هم‌مرز است، از سال ۱۹۴۸ شاهد چندین قیام بوده است. آخرین قیام که توسط شورشیان ملی‌گرای بلوچ رهبری می‌شود، دو دهه ادامه داشته است.

شورشیان دولت را به بهره‌برداری از منابع طبیعی محلی در حالی که جوامع محروم مانده‌اند متهم می‌کنند.

تعداد حملات امسال به شدت افزایش یافته است. مؤسسه مطالعات درگیری و امنیت پاکستان (PICSS)، یک اندیشکده مستقر در اسلام‌آباد، ثبت کرد که ۶۲ نفر از نیرو‌های امنیتی در بلوچستان در ژوئیه کشته شدند، در حالی که این رقم در ژوئن شش نفر بود. در سپتامبر، این مؤسسه ۲۲۵ حمله توسط گروه‌های مسلح در سراسر کشور را شمارش کرد که بالاترین رقم ماهانه در ۱۲ سال است.

حداقل ۲۰ نفر از نیرو‌های پلیس روز جمعه از یک ون در ناحیه مستونگ ربوده شدند.

دو روز بعد، یک سرگرد ارتش توسط یک بمب دست‌ساز در ناحیه گوادر کشته شد، به گفته بازوی رسانه‌ای ارتش، روابط عمومی بین‌خدماتی.

خشونت همچنین در چاغی، ناحیه دورافتاده بلوچستان که با ایران هم‌مرز است وجود دارد. چهار مسافر، از جمله یک مقام گمرکی، اوایل این ماه از یک اتوبوس در آنجا ربوده شدند.

تحلیلگر امنیتی امتیاز بلوچ گفت که مقامات پاکستانی مدت‌هاست خشونت را به مرز‌های نفوذپذیر نسبت می‌دهند.
او گفت: با این حال، مسئله فراتر از نفوذپذیری مرز به تنهایی است. اگرچه گروه‌های مسلح در منطقه فعال باقی مانده‌اند، به نظر می‌رسد تحرک آنها به سمت اهداف خاصی هدایت می‌شود و در حال حاضر هیچ نشانه واضحی از تحرک گسترده‌تر گروه‌های مسلح در هیچ یک از دو طرف مرز وجود ندارد.

ناآرامی در آن سوی مرز

استان سیستان و بلوچستان ایران، درست آن سوی مرز، نیز شاهد حملات مکرر به نیرو‌های امنیتی بوده است.

در ۹ اکتبر، نصرت افتخاری، یک مقام ارشد در فرماندهی پلیس استان، توسط یک بمب کنار جاده‌ای نزدیک زاهدان کشته شد، رسانه‌های ایرانی گزارش دادند. این قتل پس از چندین حادثه دیگر مرتبط با امنیت رخ داد.

چند روز بعد، در ۱۴ اکتبر، فرمانده یک واحد زنان از نیروی شبه‌نظامی بسیج بیرون از خانه‌اش در ناحیه مهرستان به ضرب گلوله کشته شد. یک افسر دیگر در یک حمله جداگانه به یک خودروی پلیس در همان ناحیه کشته شد.

ائتلافی از گروه‌های مسلح بلوچ که دسامبر گذشته تشکیل شد، با جیش‌العدل، یک گروه مسلح سنی بلوچ که در سال ۲۰۱۲ تأسیس شد، به عنوان عضو اصلی آن، مسئولیت برخی از آن حملات در استان سیستان و بلوچستان را بر عهده گرفته است.

تهران مدت‌هاست این گروه را متهم می‌کند که از پاکستان فعالیت می‌کند، اما اسلام‌آباد بار‌ها گفته است که این گروه هیچ حضور سازمان‌یافته‌ای در خاک پاکستان ندارد.

حیران-نیا هشدار داد که حملات را مستقیماً به پاکستان مرتبط نکنیم.

او گفت: «مهم است که بین حضور گروه‌های مسلح در پاکستان و شواهدی که آنها برای انجام یک حمله خاص از مرز عبور کرده‌اند تمایز قائل شویم.»

سید رضا هاشمی جبلی، تحلیلگر سیاسی مستقر در تهران گفت که تهران می‌خواهد دولت پاکستان برای جلوگیری از حملات فرامرزی بیشتر تلاش کند.

او به الجزیره گفت: «مسئله کلیدی برای تهران این است که پاکستان باید به تعهدات خود برای جلوگیری از فعالیت گروه‌های مسلح ضدایرانی در مناطق مرزی عمل کند.»

تاریخچه بدگمانی

اتهامات تهران جدید نیست. پس از آنکه جیش‌العدل مسئولیت حمله‌ای در دسامبر ۲۰۲۳ را که ۱۱ افسر پلیس ایرانی را کشت بر عهده گرفت، وزیر امور خارجه وقت ایران از پاکستان خواست اقدام کند.

در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۴، ایران حملات موشکی و پهپادی را در پنجگور، یکی دیگر از نواحی مرزی انجام داد. پاکستان گفت که این حملات دو کودک را کشت. دو روز بعد، پاکستان اهدافی را در استان سیستان و بلوچستان ایران هدف قرار داد و حداقل ۹ نفر را کشت. دیپلماسی شدید تنش‌ها را در مرز آرام کرد و همسایگان توافق کردند همکاری امنیتی را گسترش دهند.

حیران نیا گفت که بسته شدن طولانی‌مدت گذرگاه‌های مرزی می‌تواند نقش پاکستان به عنوان میانجی بین آمریکا و ایران را آزمایش کند.

او به الجزیره گفت: «اگر اختلاف مرزی حل نشده باقی بماند، تهران ممکن است زیر سؤال ببرد که آیا اسلام‌آباد می‌تواند همزمان روابط سازنده با ایران را حفظ کند و با کمپین فشار واشنگتن همکاری کند.»