چالش‌های «پیمان مکه» برای ثبات منطقه؛ گفتگو با سید احمد علوی، کارشناس مسائل سیاسی و عضو شورای شهر تهران

مقدمه: در روزهای اخیر، اخباری مبنی بر شکل‌گیری پیمان امنیتی میان عربستان، پاکستان و ترکیه بازتاب‌های فراوانی داشته است. برخی آن را بلوک‌بندی جدید و برخی تلاشی برای پر کردن خلأهای امنیتی می‌دانند. در همین رابطه، صد آنلاین در گفت‌وگویی با سید احمد علوی، عضو شورای شهر تهران و کارشناس مسائل سیاسی، ابعاد این توافق و تأثیر آن بر معادلات منطقه‌ای را بررسی کرده است.

صد آنلاین: جناب علوی، نگاه کلی شما به توافق امنیتی اخیر بین ریاض، آنکارا و اسلام‌آباد چیست؟ آیا باید آن را به مثابه یک ائتلاف ضدایرانی قلمداد کرد؟

علوی: بسم‌الله الرحمن الرحیم. ببینید، تقلیل این توافق به یک «ائتلاف نظامی کلاسیک ضدایرانی» کمی ساده‌انگارانه است. در واقع، ما با یک «واکنشِ اضطراری» از سوی عربستان روبرو هستیم. ریاض پس از تحولات اخیر، به این نتیجه رسیده که نمی‌تواند تمامی تخم‌مرغ‌های خود را در سبدِ تضمین‌های امنیتی آمریکا بگذارد. این پیمان، بیش از آنکه یک تهاجمِ برنامه‌ریزی‌شده باشد، یک «سپرِ تدافعی» برای کاهش آسیب‌پذیری عربستان در برابر بحران‌های پیش‌بینی‌نشده است. البته، قطعا نوعِ نگاهِ حاکم بر آن، رقابت با جایگاهِ منطقه‌ای ایران است، اما نباید به آن رنگِ «محاصره» داد.

صد آنلاین: به نظر شما، آیا این پیمان در عمل و در صورت بروز یک تنشِ واقعی، کارآمدی خواهد داشت؟

علوی: این پاشنه آشیلِ توافق است. میانِ «امضای روی کاغذ» و «پرداخت هزینه در میدانِ نبرد»، فاصله بسیاری است. ترکیه و پاکستان منافعِ حیاتی و پیچیده‌ای دارند؛ آن‌ها عقلانیتِ لازم را دارند که اجازه ندهند در یک تنش مستقیم با تهران، هزینه‌های سنگینِ یک ماجراجوییِ نیابتی را بپردازند. به عبارت دیگر، این پیمان بیشتر «وزنِ سیاسی» دارد تا «وزنِ نظامی». ما تا وقتی در یک بزنگاهِ جدی قرار نگیریم، نمی‌توانیم مطمئن باشیم که آنکارا یا اسلام‌آباد تا چه حد حاضرند برای امنیتِ ریاض، واردِ درگیری شوند.

صد آنلاین: با توجه به تجربه منطقه‌ای ایران، این آرایش جدید چه تأثیری بر نفوذ جمهوری اسلامی خواهد داشت؟

علوی: جمهوری اسلامی ایران به پشتوانه جغرافیا، شبکه نفوذ و توان بازدارندگی‌اش، یک «ستونِ ثابت» در خاورمیانه است. این یعنی معادلات بدونِ در نظر گرفتنِ تهران غیرممکن است. این پیمان، مکملِ استراتژیِ آمریکاست، نه جایگزین آن. در واقع واشنگتن از اینکه متحدانش بخشی از هزینه‌های امنیتی را بپردازند، استقبال می‌کند. ما باید تحرکاتِ عربستان را رصد کنیم، اما نباید دچارِ هراسِ راهبردی شویم. ایرانِ امروز با شبکه روابطی که دارد، درگیر یک بازیِ چندلایه است که با این‌گونه پیمان‌هایِ ناپایدار، فرو نمی‌ریزد.

صد آنلاین: واکنشِ سایر بازیگران منطقه، به ویژه امارات و قطر را چگونه می‌بینید؟ آیا این صف‌بندی‌ها خاورمیانه را به سمت یک دوقطبیِ جدید می‌برد؟

علوی: خیر، منطقه به سمتِ یک «تکثرِ رقابتی» پیش می‌رود. شما می‌بینید که امارات به حضورِ امنیتیِ ترکیه در خلیج‌فارس به چشم یک رقیب نگاه می‌کند؛ بنابراین اماراتِ امروز، لزوماً تابعِ محضِ این پیمان نیست. قطر هم همچنان نقشِ میانجی را ترجیح می‌دهد. کشورهایی مثل کویت یا بحرین هم گرفتارِ نوعی تناقض هستند؛ از سویی می‌خواهند زیر چترِ ریاض باشند و از سویی، بقای خود را در تنش‌زدایی می‌بینند. در واقع، این توافق بیش از آنکه وحدت‌آفرین باشد، شکاف‌های جدیدی را در اردوگاهِ عربی نمایان کرده است.

صد آنلاین: در پایان، به نظر شما سرنوشتِ این معماریِ امنیتی چیست؟

علوی: این معماری در مرحلهِ آزمایش است. اینکه چقدر این کشورها در شرایطِ فشارِ دیپلماتیک یا نظامی، منافعِ ملیِ خود را فدایِ یکدیگر می‌کنند، سوالی است که آینده پاسخ می‌دهد. من پیش‌بینی می‌کنم در مسیرِ تبدیل شدن به یک ائتلافِ منسجم، موانعِ جدی پیش‌رو خواهند داشت. در نهایت، آنچه ثباتِ منطقه را تعیین می‌کند، توافقاتِ امنیتیِ کاغذی نیست، بلکه میزانِ همگراییِ واقعیِ منافعِ بازیگران در حفظِ وضع موجود است.