وقتی که هژمونی امریکا دیگر مطرح نیست

پیام رابطه ایران و عربستان با میانجی‌گری چین

خبر برقراری رابطه سیاسی میان این دو کشور، نه غیرمعمول است و نه شگفت، چرا که همسایگان متخاصم معمولا روابط دیپلماتیک خود را حفظ می کنند و گفت وگو میان تهران و ریاض برای بهبود روابطشان هم دو سالی است که جریان دارد. ایالات متحده آمریکا از این روند آگاه بود و اعتراضی هم به این گفت وگوها نداشت اما این چین بود که کار را به نتیجه رساند.

کد خبر: ۷۷۸۵

تاریخ: ۲۴ اسفند ۱۴۰۱ - ۱۷:۴۶

نویسنده ها: مایکل گفولر MICHAEL GFOELLER مشاور سیاسی پیشین فرماندهی مرکزی آمریکا و عضو شورای روابط خارجی که 15 سال در شوروی سابق و شرق اروپا خدمت کرده است.
و
دیوید راندل AND DAVID H. RUNDELL رئیس پیشین هیئت آمریکایی در سفارت عربستان سعودی و مولف کتابی است با عنوان "چشم انداز سراب، عربستان سعودی در تقاطع".

در سال 1904، روسیه و ژاپن درگیر جنگی کوتاه بر سر شبه جزیره کره شدند که هزینه زیادی را بر دو طرف تحمیل کرد. یک سال بعد، هنگامی که آن دو میانجیگری آمریکا را برای پایان جنگ پذیرفتند، تئودور روزولت، رئیس جمهوری وقت ایالات متحده آمریکا، کنفرانس صلحی را در نیوهمپشایر تشکیل داد. قرارداد پورتزماوس Portsmouth، یک درگیری کوچک را خاتمه داد اما موجب حیرت قدرت های بزرگ آن زمان شد و ظهور واشنگتن به عنوان یک میانجی بین المللی و بازیگری جدی در دیپلماسی شرق دور را اعلام کرد. هنگامی که چین هفته گذشته به طور محرمانه همگرایی عربستان سعودی و ایران را رقم زد، تحول مشابهی رخ داد.

هر دو کشور از این توافق، بهره هایی دارند. عربستان سعودی امید دارد که جنگ داخلی یمن که دیرزمانی است بودجه این کشور را تلف کرده و به تهدیدی برای امنیت ملی اش تبدیل شده، خاتمه یابد. ایران هم که سال هاست با تحریم های غربی در انزواست، اخیرا از تجدید روابط سیاسی با کویت و امارات استقبال کرده بود. تهران امید داشت که با بهبود رابطه اش با ریاض، انزوای خود را کاهش دهد و چه بسا عربستان را از همگرایی با اسرائیل هم باز دارد.

هنوز باید دید که همگرایی تهران – ریاض چه پیامدی برای منطقه خاورمیانه خواهد داشت. این رابطه، کاری برای حل اختلافات محلی و بلندپروازی برگزیدگان سیاسی نمی کند که جنگ یمن را به پیش می برند اما شاید به تداوم آتش بس کمک کند. بعید است ایران دشمنی راهبردی اش با آمریکا و اسرائیل را تغییر دهد اما شاید کمک هایش به شورشیان حوثی یمن را محدود کند. بعید است که هراس عربستان سعودی از ایران مجهز به توانایی ساخت سلاح هسته ای پایان یابد یا ریاض دخالت تهران در سیاست یمن را بپذیرد اما شاید محاصره بنادر یمن را بردارد. هم عربستان و هم ایران اکنون راه پیوستن به گروه بریکس در کنار برزیل، روسیه، هندوستان، چین و آفریقای جنوبی را هموارتر می بینند.

این نخستین بار نیست که عربستان سعودی، گفت وگوهای مخفیانه ای با چین برگزار می کند. در طول جنگ ایران – عراق، سعودی ها از موشک های بالستیک ایران احساس تهدید می کردند و آمریکا هم از واگذاری چنین موشک هایی به عربستان خودداری می کرد. سعودی ها پنهانی به سراغ چین رفتند. واشنگتن عصبانی شد اما موشک های بالستیک "ایست ویند" (بال شرقی) چین در عربستان مستقر شدند و چهل سال است که نگهداری شده ارتقا می یابند. با این حال، روابط آمریکا – سعودی ادامه یافت.

همچنین نخستین بار نیست که چین قاطعانه در خاورمیانه دخالت می کند. در سال 2019، پهپادهای ایرانی به تاسیسات پالایش نفت عربستان حمله کرده و نیمی از ظرفیت صادراتی این کشور را ناکار کردند. آمریکا واکنش نظامی نشان نداد. این تصمیم احتمالا عاقلانه بود چرا که می توانست بخش بزرگتر عرضه نفت به جهان را شعله ور کند. در عوض، این پکن بود که در پشت درهای بسته، دخالتی دیپلماتیک داشت.

در آن زمان، پکن پیامی شبیه این را به ایرانی ها فرستاد: "شما می دانید که ما بزرگترین شریک تجاری شما هستیم و از انگشت شمار کشورهایی که به شما در سبک شدن تحریم های غرب کمک می کند. اما احتمالا فراموش کرده اید که ما حجم بزرگی از نفت را از عربستان وارد می کنیم و بهای نفت هم برایمان بسیار مهم است. دفعه بعد که تصمیم به انهدام ظرفیت صادراتی عربستان می گیرید، اول به ما زنگ بزنید. مفهوم شد؟" این بود که هیچ حمله دیگری توسط ایران به تاسیسات نفتی سعودی صورت نگرفت.

آنچه واقعا درباره توافق هفته گذشته، قابل توجه بود، اعلام عمومی نقش برجسته چین و این واقعیت است که گفت وگوها در حالی صورت گرفت که وزیر امور خارجه سعودی در مسکو بود. پیام این تحول، می تواند نقطه عطفی در نفوذ چین در خاورمیانه باشد. هرچند آمریکا و چین همچنان نفع مشترکی در ثبات خاورمیانه دارند، شهرت آمریکا به عنوان قدرت تعیین کننده در منطقه زایل شده است. اکنون که سعودی ها دیگر تهدید ایدئولوژی مارکسیسم را احساس نمی کنند، سرمایه داری دولتی ریاض و ساختار اقتدارگرایانه سیاست سعودی، به پکن نزدیکتر است تا به واشنگتن.

هفته گذشته، تاریخ دوباره به خاورمیانه بازگشت. برای آنانی که تاکنون متوجه نشده اند باید یادآور شد که ما دوباره در یک جهان چندقطبی هستیم که با رقابت قدرت های بزرگ تعریف می شود. اکنون، چندین قدرت خارجی بر سر وجهه، نفوذ و قدرت در خاورمیانه با غرب رقابت دارند. چین تاحدودی به این دلیل موفق به میانجیگری میان ایران و عربستان شد که با هر دو طرف روابط دوستانه ای دارد. اکنون رهبران محلی، از گزینه های دیپلماتیک بیشتری نسبت به گذشته نزدیک برخوردارند. در جهانی که تاریخ بازگشت کرده، سیاستِ "شما یا با ما هستید یا علیه ما" دیگر چندان خریداری ندارد.

منبع: نیوزویک