تحلیل جایگاه حضرت رقیه(س) در روایت عاشور

حضرت رقیه (س) صرف نظر از جزئیات تاریخی یا نقل‌های روایی، در تاریخ عاشورا و فرهنگ شیعه جایگاهی منحصربه‌فرد دارد؛ جایگاهی که بیشتر بر پایه تأثیرات روانی، فرهنگی، تربیتی و عرفانی بنا شده است.

کد خبر: ۱۷۷۹۷۳

تاریخ: ۰۸ مرداد ۱۴۰۴ - ۱۴:۵۴

به گزارش صد آنلاین؛ شخصیت حضرت رقیه (س)، دختری خردسال از خاندان اهل بیت (ع)، به رغم شهرت گسترده در میان مردم و جایگاه عاطفی بلند در آیین‌های عزاداری، کمتر از منظر تحلیلی و تاریخی بررسی شده است. در واقع آن حضرت صرف نظر از جزئیات تاریخی یا نقل‌های روایی، در تاریخ عاشورا و فرهنگ شیعه جایگاهی منحصربه‌فرد دارد. جایگاهی که بیشتر بر پایه تأثیرات روانی، فرهنگی، تربیتی و عرفانی بنا شده است. ایشان نماینده مظلومیتی کودکانه، عشقی فطری و پیوندی ناگسستنی با نهضت حسینی است.

بازتاب تربیت علوی در خردسالی

بنابر روایت تسنیم، یکی از وجوه مهم در فهم شخصیت حضرت رقیه (س)، توجه به فضای تربیتی‌ای است که ایشان در آن رشد یافته‌اند. خانواده امام حسین (ع) را باید مرکز تجلی مکارم اخلاق دانست و حتی خردسال‌ترین اعضای این خانواده نیز تحت تربیت مستقیم بزرگ‌ترین شخصیت‌های اسلامی قرار داشتند.

رفتار حضرت رقیه در برخی نقل‌ها مانند صبر، ادب، درخواست محترمانه از پدر، یا پناه بردن به عمه‌شان حضرت زینب (س) در لحظات بحرانی، نشان‌دهنده این تربیت ویژه است. چنین رفتاری از کودکی حدوداً سه ساله، گویای انتقال عملی فضیلت‌های علوی از طریق الگوهای رفتاری است و می‌تواند در مطالعات تربیت اسلامی به عنوان نمونه‌ای بارز از تربیت معنوی بررسی شود.

نقش حضرت رقیه (س) در انتقال غیرمستقیم پیام عاشورا به نسل‌های بعد

تا پیش از شناخته شدن حضرت رقیه (س) در میان شیعیان، نقش کودکان در نهضت عاشورا چندان برجسته نبود. اما از زمانی که شخصیت ایشان در مجالس روضه وارد شد، رویکرد هیئات و منابر نسبت به آموزش مفاهیم حسینی به کودکان تغییر کرد.

حضرت رقیه (س) تبدیل به پلی برای ارتباط عاطفی کودکان با عاشورا شد؛ نقشی که در ادبیات دینی با عنوان «نقل عاطفی ارزش‌های اعتقادی به خردسالان» شناخته می‌شود. این انتقال نه از طریق مفاهیم دشوار اعتقادی، بلکه از راه هم‌ذات‌پنداری کودکانه با حضرت رقیه، صورت گرفت. یعنی نسل‌های کودک ما از طریق رقیه، نهضت را حس کردند، نه صرفاً فهمیدند.

بررسی رویکرد هنری و فرهنگی به حضرت رقیه (س)

در قرن‌های اخیر، بازتاب مظلومیت حضرت رقیه (س) در هنر آیینی ایران و عراق، الگویی تازه برای روایت حوادث عاشورا پدید آورده است. تصویر ایشان برخلاف تصویرهای حماسی از دیگر شهدا، آکنده از لطافت، اشک و تنهایی است.

در تعزیه‌نامه‌ها، حضرت رقیه (س) معمولاً با ترانه‌هایی سوزناک به صحنه می‌آید، نه با آوازهای رزمی. در هنر نقاشی قهوه‌خانه‌ای، چهره او غالباً در گوشه‌ای از مجلس، در کنار سر بریده پدر یا در آغوش حضرت زینب (س) ترسیم می‌شود.

در اشعار آیینی واژه‌هایی مانند لاله پرپر، گل بی‌پناه و دختر تنها، واژه‌هایی کلیدی برای توصیف او هستند.

نکته مهمتر آن است که این حضور هنری، در عمق خود حامل پیامی اجتماعی است. اینکه ظلم نه فقط بر بزرگسالان، بلکه حتی بر کودکان معصوم هم روا داشته شده است.

در ادبیات عرفانی شیعه هم انسان کامل به تمام مراتب وجود متصل است؛ از عقل مطلق تا نفس کودکانه. اگر امام حسین (ع) مظهر عقل، عشق و ایثار در دعای عرفه است، حضرت رقیه (س) در مرتبه‌ای دیگر مظهر عشق فطری کودکانه به خدا و حجت خداست.

این ارتباط بی‌پیرایه کودک با پدر معصوم، در واقع نماینده ارتباطی خالصانه با ولیّ الهی است، عشقی که نه از استدلال، بلکه از فطرت برمی‌خیزد. از این منظر حضرت رقیه (س) را می‌توان نماد فطرت دینی و عاطفی انسان دانست که در مواجهه با ظلم، بی‌درنگ واکنش نشان می‌دهد.

حضرت رقیه (س) و مفهوم شهادت بی‌صدا در الهیات شیعی

یکی از مفاهیمی که حضرت رقیه (س) آن را نمایندگی می‌کند، شهادت بی‌صدا است؛ یعنی مرگی که بدون سلاح و شمشیر، اما با ظلمی آشکار و دردناک رقم می‌خورد. در بسیاری از منابع و متون عزاداری، حضرت رقیه نه از میدان جنگ، بلکه از میدان اندوه و دلتنگی به شهادت می‌رسد.

این نوع شهادت وجهی متفاوت به فرهنگ عاشورایی می‌دهد. چرا که شهادت امام حسین (ع) قهرمانانه است، اما شهادت رقیه مظلومانه و بی‌پناه. همین دوگانه، روح تراژدی مقدس را در عاشورا کامل می‌کند.

حضرت رقیه (س) در اندیشه مقاومت

شهادت یک کودک، به طور طبیعی بیش از شهادت یک سرباز، احساسات عمومی را تحریک می‌کند. همین نکته باعث شده در بسیاری از ادبیات مقاومت شیعی، از فلسطین تا بحرین و یمن، تصویر حضرت رقیه (س) به عنوان نماد قربانیان مظلوم به کار گرفته شود.

در بسیاری از پلاکاردهای عاشورایی یا اشعار انقلابی، تصویر یک دختر خردسال با چادر خاکی به عنوان نشانه‌ای از مظلومیت بی‌دفاع شیعه به تصویر درمی‌آید. این کاربرد سیاسی اجتماعی از شخصیت این کودک، نشان از قدرت نمادین ایشان دارد، هرچند کمتر به صورت علمی بررسی شده است.