تفاوت روایات درباره سن حضرت رقیه(س) هنگام شهادت/چرا نام ایشان در منابع اولیه عاشورا نیامده است؟

این محتوا به واکاوی دقیق هویت تاریخی حضرت رقیه (س)، دختر خردسال امام حسین (ع)، با تکیه بر منابع دست اول می‌پردازد.

کد خبر: ۱۷۴۰۴۴

تاریخ: ۰۹ تير ۱۴۰۴ - ۲۲:۳۰

به گزارش صد آنلاین، در قلب روایات کربلا، دختری کوچک اما با داستانی بزرگ؛ “فاطمه”، که در تاریخ به “رقیه” شهرت یافت، نمادی جاودان از مظلومیت و شجاعت.

بنا بر روایت حوزه نیوز،حضرت رقیه علیها السلام فرزند امام حسین علیه السلام امام سوم شیعیان است. این اثر در پی سرگذشت این دختر خردسال در منابع تاریخی و رسیدن به نتیجه ای روشن درباره زندگی و ذکر نام حضرت است. این که سرگذشت حضرت رقیه علیها السلام در منابع تاریخی چگونه امده و به دنبال ان درباره نام، نام مادر، تاریخ ولادت و وفات حضرت، سن و محل دفن ایشان تحقیق شده است. این پژوهش به دنبال کشف سرگذشتی روشن درباره ایشان است. نگارنده در این تحقیق که با شیوه کتابخانه ای انجام گرفته، به این نتیجه رسیده که نام ایشان فاطمه، مادرش ام اسحاق دختر طلحه بن عبدالله تیمیه بوده و در سال پنجاه و هفت هجری در مدینه دیده به جهان گشوده است. پس از عاشورا در جمع اسیران حضور داشته و در چهار سالگی در صفر سال شصت و یک هجری چند روز پس از دیدن سر مبارک پدرش، در خانه یزید وفات کرده و همان جا به خاک سپرده شده است. ذکر نام رقیه در منابع تاریخی به قرن دوم برمی گردد که از منابع ان می توان به کتاب مقتل الرقیه به نقل از کتاب منتخب التواریخ اشاره کرد.

حضرت رقیه علیها السلام فرزند امام حسین علیه السلام امام سوم شیعیان است. این اثر در پی بررسی سرگذشت ان حضرت و ذکر نام ایشان به نام رقیه در منابع تاریخی است. هدف از این پژوهش، رسیدن به نتیجه ای روشن درباره زندگی و ذکر نام و ابعاد زندگی حضرت رقیه علیها السلام در منابع تاریخی است.

در پی این سوال که (سرگذشت حضرت رقیه در منابع تاریخی چگونه امده است؟) نام، نام مادر، محل ولادت، سن، زمان و مکان وفات و محل دفن ایشان در منابع تاریخی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

به نظر می رسد حضرت رقیه دختر ام اسحاق باشد که در سال پنجاه و هفت هجری در مدینه به دنیا امده و در واقعه عاشورا چهارسال داشته و محل دفن ایشان در دمشق باشد.

درباره حضرت رقیه در ایام محرم و سال روز وفات ایشان صحبت می شود؛ چون در این باره به صورت جزیی در کتاب های مخصوص به امام حسین علیه السلام نوشته شده و از طرفی دشمنان اهل بیت علیهم السلام درباره دختر اباعبدالله شبهه هایی متعدد مطرح می کنند. این تحقیق بر ان شده است که بیانی روشن از سرگذشت ان حضرت ارایه دهد.

درباره این موضوع به طور عام در مقتل های مربوط به امام حسین علیه السلام از جمله مقتل ابو مخنف، لهوف سید بن طاووس و… مطالبی به صورت جزیی یافت می شود؛ اما به صورت خاص و مستقل، تالیفی درباره حضرت نوشته نشده است.

نام اصلی حضرت رقیه علیها السلام در منابع تاریخی

درباره نام آن حضرت، دو دسته منابع تاریخی وجود دارد:

۱. دسته ای از منابع که به ذکر نام و سرگذشت ایشان نپرداخته اند عبارتند از: مقتل ابومخنف، نوشته لوط بن یحیی بن سعید؛ واقعه کربلا، نوشته علی نظری منفرد؛ سوگنامه لهوف، سید بن طاووس؛ امام حسین علیه السلام شهید فرهنگ پیشرو انسانیت، نوشته محمدتقی جعفری تبریزی؛ جایگاه اهل بیت در جهان افرینش، نوشته علی اکبر بابا زاده و اسرار خاندان ال محمد، نوشته سلیم بن قیس هلالی.

۲. دسته ای دیگر که به سرگذشت ایشان به طور مختصر پرداخته اند.

مطالب ان ها از قرار ذیل است:

الف) در برخی کتب تاریخی، برای امام حسین علیه السلام شش فرزند ذکر شده است و ترتیب این اسامی بدین قرار است: علی بن الحسین الاکبر، علی بن الحسین الاصغر، جعفر، عبدالله، سکینه، فاطمه.

شیخ مفید در الارشاد و ابن شهر اشوب در مناقب اورده اند:

و کان الحسین علیه السلام سته اولاد: علی ابن الحسین الاکبر قتل مع ابیه بالطف…؛ (مفید، ۱۴۱۳: ۲/۱۳۵؛ ابن شهر اشوب، بی تا: ۴/۱۲۳)

و همانا برای حسین علیه السلام شش فرزند بود: علی بن الحسین اکبر که به همراه پدر در کربلا کشته شد….

ب) در دسته ای دیگر از منابع، تعداد فرزندان امام حسین علیه السلام را نه تن ذکر کرده اند که درباره ذکر ترتیب این اسامی اختلاف است:

۱. دسته ای نه تن را این چنین نام برده اند: علی اکبر، علی اوسط، علی اصغر، محمد، عبدالله، جعفر، زینب، سکینه و فاطمه (اربلی،۱۴۲۷: ۲/۲۵).

۲. دسته ای دیگر از منابع نیز نه فرزند را به این صورت نام برده اند: علی اکبر شهید، علی اوسط، علی اصغر، محمد، عبدالله، جعفر، سکینه، فاطمه، زینب (ابن شهر اشوب، ۱۳۷۶: ۷۷).

ج) دسته ای دیگر از منابع ده نفر را به این ترتیب نام برده اند: علی اکبر، علی اصغر، عبدالله، جعفر، ابراهیم، محمد، فاطمه، سکینه، زینب، ام کلثوم. نیز می گویند: (از فرزندانش جز زین العابدین علیه السلام، فاطمه، سکینه و رقیه باقی نماندند) (ابن فندق، ۱۳۸۵: ۱/۳۴۹-۳۵۰).

د) به جز این اسامی، فرزندان دیگری در برخی نقل های نادر، به امام حسین علیه السلام منسوب اند، از قبیل: عمرو (ابن حیون، ۱۴۰۹: ۵/۴۴۸؛ دینوری، ۱۳۶۸: ۲۵۹-۲۶۱)، ابوبکر[۱] (ابن مهنا، ۱۳۷۹: ۲۶۶)؛ زید و حمزه (ابن شهر اشوب،۱۳۷۶: ۴/ ۱۱۳). ایت الله ری شهری در این باره می نویسد:

احتمال تصحیف یا اشتباه با فرزندان امام حسن علیه السلام و نیز تعدد نام برخی فرزندان، بسیار است. (محمدی ری شهری، ۱۳۹۱: ۱/ ۱۴۹)

پس از تحقیق و بررسی به نظر می رسد نام اصلی حضرت، فاطمه بوده باشد؛ چون از یک سو امام حسین علیه السلام به نام های پدر و مادر خویش یعنی علی و فاطمه بسیار علاقه مند بود و همه فرزندان پسر خود را علی (علی اکبر، علی اوسط، علی اصغر) و همه دختران خود را فاطمه نامید. از سوی دیگر، نام رقیه در منابع تاریخی بسیار به ندرت به چشم می خورد. از این رو نام دختر خردسال امام حسین علیه السلام فاطمه بوده و مادرش ام اسحاق دختر طلحه بن عبدالله تیمیه است؛ همچنان که اربلی می نویسد:

… و فاطمه بنت الحسین و امها ام اسحاق بنت طلحه بن عبدالله تیمیه. (اربلی، ۱۴۲۷: ۲/۲۵۰)

شیخ عباس قمی می گوید:

… و فاطمه دختر حسین و مادرش ام اسحاق دختر طلحهبن عبدالله تیمیه. (قمی، ۱۳۷۹: ۱/۴۶۲)

شیخ مفید در الارشاد درباره مادر ایشان نوشته است که پیش تر همسر امام حسن مجتبی علیه السلام بود و پس از شهادت ایشان و به وصیت امام حسن علیه السلام به عقد امام حسین علیه السلام درامد (مفید، ۱۴۱۳: ۲/۱۳۸).

ولادت حضرت
درباره سال و محل ولادت ان حضرت در منابع تاریخی چیزی به ثبت نرسیده است، مگر در یک مورد که ولادت ایشان را بین سال پنجاه و هفت و پنجاه و هشت هجری در مدینه ذکر کرده اند (ربانی خلخالی، ۱۳۷۹: ۲۱۹).

سن حضرت

درباره سن حضرت نیز در منابع تاریخی اختلاف است:

۱. برخی ایشان را سه ساله معرفی کرده اند (طریحی، بی تا: ۱۳۶؛ شاه عبدالعظیمی، ۱۴۱۱: ۱۷۹) و سال ولادت ایشان را سال پنجاه و هشت دانسته اند.

۲. برخی ایشان را چهار ساله دانسته اند (طبری، ۱۴۲۶: ۲/ ۱۷۹) و بر این باورند که ان حضرت در سال پنجاه و هفت به دنیا امده است.

پس از عماد الدین طبری در کتاب کامل بهایی، ملاحسین واعظ کاشفی در روضهالشهدا – که نسبت به کامل بهایی کتابی ضعیف تر است – مطالب طبری را با تفصیلی بیشتر مطرح می کند؛ اما همچنان نامی از کودک نمی برد و او را چهار ساله ذکر کرده و محل وفاتش را کوشک (کاخ) یزید می داند (واعظ کاشفی سبزواری، ۱۳۷۲: ۸۷؛ محمدی ری شهری، ۱۳۹۱: ۱/۱۴۹).

با توجه به ان که منابع ذکر شده در مورد دوم قدیمی ترند و کامل بهایی مربوط به قرن هشتم و روضه الشهدا مربوط به قرن دهم هجری هستند، نتیجه می گیریم که حضرت در زمان وفات، چهار ساله بوده است.

ذکر نام رقیه در منابع تاریخی

درباره ذکر نام رقیه در منابع تاریخی چهار مورد وجود دارد:

۱) در قرن دوم شخصی به نام سیف بن عمیره نخعی از اصحاب برجسته امام صادق و امام کاظم علیهما السلام قصیده زیبایی سروده است که در ان قصیده به طور صریح نام رقیه امده است:

و سکینه عنها السکینه فارقت

لما ابتدیت…..

و رقیه رق الحسود لضعفها

و غدا لیعذرها الذی لم یعذر…

۲. صاحب کتاب انوار المجالس در بحث خرابه شام می گوید:

تذکرت غرباء خرابهالشام، او لم یکن اهل البیت الذین هم خیر الانام غرباء فی خرابه الشام؟ او لم تکن سکینه و رقیه طفلتی الحسین علیه السلام؟ (ارجستانی،۱۳۷۴: ۱۶۰)

از غریبان خرابه شام به خاطرم رسید. مگر اهل بیت خیر الانام، در خرابه شام غریب نبودند؟یا سکینه و رقیه، طفل حسین نبودند؟

۳) در کتاب الایقاد با صراحت نام کودک، رقیه و سن او سه ساله امده است:

کان للحسین علیه السلام بنت صغیره یحبها و تحبه، و قیل: کانت تسمی رقیه، و کان عمرها ثلاث سنین، و کانت مع الاسری فی الشام. (طبرسی، ۱۴۲۶: ۲/۱۷۹)

۴) در کتاب شعشعه الحسینی چنین می خوانیم:

منقول است که طفلی از حضرت امام حسین علیه السلام در خرابه شام، از دیدن سر پدر بزرگوارش از دنیا رفت، و لیکن در نام او اختلاف است که زبیده یا رقیه یا زینب یا سکینه بوده باشد. (یزدی خراسانی، بی تا: ۲/۱۷۱)

در ریاض الاحزان امده است که نام ان دختر فاطمه بوده است (قزوینی، ۱۳۰۵: ۳۰۶).

بیشتر منابع نام رقیه به نقل از کامل بهایی اورده اند؛ ولی بر اساس تحقیق نگارنده، در کتاب مذکور، نام رقیه وجود ندارد. متن کامل بهایی چنین ا ست:

در حاویه امد که زنان خاندان نبوت در حالت اسیری، حال مردان که در کربلا شهید شده بودند، بر پسران و دختران ایشان پوشیده می داشتند و هر کودکی را وعده ها می دادند که پدر تو به فلان سفر رفته، بازمی اید. تا ایشان را به خانه یزید اوردند. دخترکی بود چهار ساله. شبی از خواب بیدار شد و گفت: پدر من حسین کجاست؟ این ساعت او را به خواب دیدم سخت پریشان. زنان و کودکان جمله در گریه افتادند و فغان از ایشان برخاست. یزید خفته بود؛ از خواب بیدار شد و حال تفحص کرد. خبر دادند که حال چنین است. ان لعین در حال گفت که بروند و سر پدر او را بیاوردند و در کنار او نهند. ملاعین سر بیاورند و در کنار ان دختر چهار ساله نهادند. پرسید: این چیست؟ ملاعین گفت: سر پدر توست. ان دختر بترسید و فریاد بر اورد و رنجور شد و در ان چند روز، جان به حق تسلیم کرد. (طبری، ۱۴۲۶: ۲/۱۷۹)

همچنین برخی منابع از ذکر نام رقیه در لهوف سید بن طاووس خبر داده اند، ولی تحقیقات نگارنده نشان می دهد این نام در متن عربی این کتاب نیست و تنها در ترجمه فارسی محمد طاهر دزفولی امده است.

وفات حضرت

درباره وفات ان حضرت، همه منابع اتفاق نظر دارند و سال وفات ایشان را ماه صفر سال ۶۱ هجری نوشته اند؛ اما این که در کدام روز از ماه صفر، محل اختلاف است:

۱. دسته ای از منابع، روز وفات ان حضرت را پنجم صفر ذکر کرده اند (نیشابوری، ۱۳۸۹: ۳۴).

۲. دسته ای دیگر، ده صفردانسته اند (ربانی خلخالی، ۱۳۷۷: ۲۱۹).

اما در منابع تاریخی معتبر، درباره تاریخ دقیق وفات ان حضرت به زمانی مشخص اشاره نشده است. بنابراین می توان گفت وفات ایشان در ماه صفر سال ۶۱ق رخ داده، ولی درباره این که در کدام روز از ماه صفر، به سبب غیر معتبر بودن هر دو دیدگاه، تاریخ دقیقی در دست نیست.

محل وفات حضرت

درباره محل وفات ان حضرت دو دیدگاه وجود دارد:

۱. برخی منابع، ان را خرابه شام ذکر کرده اند:

… منقول است که طفلی از حضرت امام حسین علیه السلام در خرابه شام، از دیدن سر پدر بزرگوارش از دنیا رفت. (یزدی خراسانی، بی تا: ۲/۱۷۱؛ ارجستانی، ۱۳۷۴: ۱۶۱)

۲. دسته ای دیگر از منابع، محل وفات ایشان را خانه یزید بیان کرده اند:

روایت شده که وقتی ال الله و ال رسول او در شهر شام بر یزید واردشدند، وی خانه ای را به انها اختصاص داد و انها در ان، به سوگواری پرداختند. (طریحی، بی تا: ۱۳۶؛ طبری، ۱۴۲۶: ۲/۱۷۹)

به نظر می رسد از ان جایی که منابع ذکر شده در دیدگاه دوم _ به سبب قدمت _ معتبرند، وفات حضرت در خانه یزید رخ داده است.

چگونگی وفات حضرت

درباره چگونگی وفات نیز دو دیدگاه وجود دارد:

۱. بلافاصله با دیدن سر بریده پدر جان داد:

سری دید در ان طبق نهاده، ان سر را بر داشت و نیک در ان نگریست. سر پدر خود را بشناخت. اهی از سینه بر کشید و روی در روی پدر مالید و لب خود بر لب وی نهاد و فی الحال، جان شیرین بداد. (طریحی، بی تا: ۱۳۶؛ واعظ کاشفی سبزواری، ۱۳۸۲: ۳۸۹)

۲. چند روز پس از دیدن سر بریده پدر از دنیا رفت (طبری، ۱۴۲۶: ۲/۱۷۹).

منابع ذکر شده در هر دو دیدگاه مربوط به قرن ششم و هشتم هجری هستند؛ ولی از ان جا که منبع ذکر شده در دیدگاه دوم قدیمی ترند، باید پذیرفت که حضرت رقیه چند روز پس از دیدن سر بریده پدر وفات کرده است.

بنابراین وفات ان حضرت، در ماه صفر سال ۶۱ هجری، در خانه یزید و چند روز پس از دیدن سر بریده پدربزرگوارش بوده است.

مدفن حضرت

نویسنده کتاب اعیان الشیعه درباره مدفن ایشان می نویسد:

رقیه بنت الحسین علیه السلام ینسب الیها قبر و مشهد مزور بمحله العماره من دمشق، الله اعلم؛ (امین، ۱۴۰۳: ۷/ ۳۴)

رقیه دختر حسین علیه السلام قبری به او منسوب است و مشهدی که در محله العماره دمشق زیارتگاه است. خدا به درستی ان اگاه تر است.

نخستین سند در باره قبر کنونی حضرت رقیه، به قرن دهم هجری بازمی گردد و مر بوط به کتاب تسلیهالمجالس است که در این باره به صراحت، نام رقیه را نیاورده است:

در شهر دمشق شام، در بخش شرقی مسجد اعظم شهر، خرابه ای را دیدم که در گذشته، مسجد بوده و بر سنگ نوشته در ان، نام پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم و خاندانش و امامان دوازده گانه، نوشته شده بود و پس از ان، چنین نوشته بود: (این قبرخانم ملکه، دختر حسین بن امیرالمومنین علیه السلام است. (حایری کرکی،۱۳۸۳: ۲/ ۹۳)

منابع تاریخی که درباره مدفن ان حضرت مطالبی اورده اند، به ترتیب عبارتند از:

۱. کتاب نور الابصار مربوط به قرن سیزدهم که در این باره نوشته است:

… برخی شامی ها به من خبر دادند که برای خانم رقیه، دختر امام علی _ کرم الله وجهه _ در دمشق شام، ارامگاهی هست که زمانی به دیوارهای قبرش اسیب وارد شد. (شبلنجی، ۱۳۰۸: ۱۹۵)

۲. کتاب فارسی منتخب التواریخ، مربوط نیمه اول قرن چهاردهم، مزار ذکر شده در مورد اول را متعلق به رقیه بنت الحسین علیه السلام معرفی می کند (خراسانی، بی تا: ۳۸۸).

بنابراین مدفن ان حضرت در شهر دمشق شام قرار دارد.

نتیجه گیری

این اثر پس از بررسی در منابع تاریخی به این نتیجه رسیده است که حضرت رقیه علیها السلام فرزند امام حسین علیه السلام امام سوم شیعیان، نامش فاطمه، مادرش ام اسحاق دختر طلحه بن عبدالله تیمیه بوده است. آن حضرت در سال ۵۷ به دنیا امده و در واقعه عاشورا چهار سال داشته است.

درباره نام رقیه در منابع تاریخی معتبر، ذکر این نام به چندین دهه پس از واقعه عاشورا برمی گردد. با توجه به تحقیقات نگارنده، نام رقیه در منابع تاریخی در چهار مورد ذکر شده است.

تاریخ وفات ان حضرت، ماه صفر سال ۶۱ هجری قمری است. اما درباره روز آن، دو دیدگاه مطرح بوده که به دلیل غیرمعتبر بودن هر دو دیدگاه، تاریخ دقیقی از این روز در دست نیست.

درباره محل وفات ایشان، خانه یزید مورد قبول است و وفات ان حضرت چند روز بعد از دیدن سر بریده پدر اتفاق افتاده است. همه منابع تاریخی درباره مدفن حضرت اتفاق نظر دارند و ان را واقع در شهر دمشق شام می دانند.