چرا برخی با عزاداری امام حسین(ع) مخالفند؟

آنچه در این مختصر، وجهه اهتمام نویسنده است، نگاهي به مقوله بدعت انگاری عزاداری بر امام حسین(ع) است. در این باره، می‌توان از نقطه‌های دور آغاز کرد و مثلاً از فواید (گریه) و آثار (عزاداری) نیز سخن گفت، اما می‌کوشیم از نزدیک ترین منزل به سوی مقصد ره بسپاریم و پاره ای از مقدمات را ـ که در جای خود ضروری نیز هست ـ رها میکنیم

کد خبر: ۱۷۳۹۶۳

تاریخ: ۰۹ تير ۱۴۰۴ - ۱۱:۳۵

به گزارش صد آنلاین؛ حادثه کربلا، به رغم این که حجم اندکی از زمان و مکان را به خود اختصاص داده است، قرن هاست که در کانون توجه مسلمانان عموماً و تحلیل‌گران تاریخ اسلام خصوصاً واقع شده است. این حادثه بزرگ که از آن، گاه به انقلاب، نهضت و قيام یاد می‌شود، به دلیل اهمیت و پیچیدگیهای خاصی که دارد، همواره موضوع تحقیقات دانشمندان مسلمان و غیرمسلمان بوده است. گریه و عزاداری برای سید و سالار شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین(ع) ریشه در همه ابعاد و لایه‌های اسلام دارد. این سنتِ شگفت، اگرچه در میان شیعیان، رایجتر و پذیرفته‌تر است، اختصاص به مذهب خاص و نصوص ویژه ندارد. زیرا از لابه لای متون کهن و نصوص اولیه و فتاوای عالمان مذاهب مختلف، می‌توان برای آن، اقامه برهان کرد و حجت آورد. آنچه در این مختصر، وجهه اهتمام نویسنده است، نگاهي به مقوله بدعت انگاری عزاداری بر امام حسین(ع) است. در این باره، می‌توان از نقطه‌های دور آغاز کرد و مثلاً از فواید (گریه) و آثار (عزاداری) نیز سخن گفت، اما می‌کوشیم از نزدیک ترین منزل به سوی مقصد ره بسپاریم و پاره ای از مقدمات را ـ که در جای خود ضروری نیز هست ـ رها میکنیم.

مخالفان و آنانی که برای گریه بر امام حسین(ع) و نوحه در عزای ایشان، به مخالفت پرداخته‌اند در دو قسم قرار مي گيرند:

1- گروه نخست، کسانی هستند که از موضع سلفیگری سخن می‌گویند و برای مخالفتِ خود با عزاداری, وجوه شرعی، تاریخی و روایی بيان مي‌نمايند.
2- گروهی نیز برای گریه و عزاداری در مصایب امام حسین(ع) توابع و پیامدهای سوء سیاسی میبینند و آن را مخالف با ملاحظات حكومتي و جامعه مسلمانان ميدانند.

ناگفته نماند كه عدهاي هم به مخالفت گروه سومي با برگزاری مراسم نوحه و عزا برای سیدالشهدا، از موضع تفسیرهای عرفانی و صوفیانه وجود دارد كه دعاوي ايشان بر نوع نگاهي است كه به اينگونه مجالس دارند و در جاي خود توضيح داده مي شود.
مخالفت از موضع شرعی
ابوالعباس احمدبن عبدالحلیم، مشهور به ابن تیمیه(728 ق) از عالمان حنبلی و شاگردانش، گریه و عزاداری برای امام حسین(ع) را بدعت در دین و انحراف از سنت نبوی و سیره سلف ميدانند. وی به استناد برخی آیات و قسمي از سیره رسولالله(ص) و اصحاب نامدار او، به مخالفت با بسیاری از عقاید شیعی برخاست.

ابن تيميه ميگويد: «و من حماقتهم إقامه المأتم والنياحه علي من قد قتل من سنين عديده.» از حماقت‌هاي شيعيان برپايي مجلس ماتم و نوحه است بر كسي است كه سال‌ها پيش كشته شده است. (ابن تيميه، 1/52) و يا در عبارت ديگري نقل ميكند:«وصار الشيطان بسبب قتل الحسين رضي الله عنه يحدث للناس بدعتين، بدعه الحزن والبكاء والنوح يوم عاشوراء... وبدعه السرور والفرح.» شيطان به واسطه كشته شدن حسين براي مردم دو بدعت ايجاد كرده است: 1. بدعت گريه و ناله و حزن در روز عاشورا... 2. بدعت شادي و سرور.(همان، 4/334و553) و نيز شبيه به آن‌ چه كه ابن تيميه گفته است را در متن زير مي‌يابيد: «الروافض لما ابتدعوا إقامه المأتم وإظهار الحزن يوم عاشوراء لكون الحسين قتل فيه...» و چون روافض (شيعيان) برگزاري ماتم و اظهار حزن و اندوه در روز عاشورا را به خاطر كشته شدن حسين در اين روز بدعت نهادند...(ابن عابدين، 2/599).
پس از او شاگردش، ابن القیم عقاید وی را رواج داد و در کتاب زاد المعاد فی هدی خیر العباد بر حجم و نفوذ اندیشههای استاد افزود. از همان زمان، کتابهای بسیاری در نقد و رد افکار ابن تیمیه، از سوی عالمان شیعه و سنی نوشته شد. از آثار عالمان شیعی در رد عقاید ابن تیمیه و همفکرانش، میتوان از احقاق الحق قاضی نورالله شوشتری, عبقات الانوار میرحامد حسین، الغدیر علامه امینی و المراجعات سید عبدالحسین شرف الدین یاد کرد. دانشمندان اهل سنت نیز کتابهای بسیاری در نشان دادن انحرافات فکری ابن تیمیه نگاشتند که یاد کرد آنها در این مختصر نمیگنجد. به هر روی ابن تیمیه و پس از او کسانی از پیروان او، که معروفترین آنها محمد بن عبدالوهاب (د. 1206 ق) است، كه از سرسخت ترین مخالفان گریه و عزاداری برای اوليا و ائمه دين، به ویژه حضرت سیدالشهداء(ع) بود.

مخالفت با گریه، عزاداری، توسّل، زیارت و شفاعت خواهی، در واقع منازعه با بخشهای مهم و محکمی از اعتقادات شيعه است ریشه در قرآن و سنت دارند. ابن تیمیه و شاگردان او در توجیه افکار خود، به بخش های ضعیفی از سنت و سیره سلف تمسک می کنند؛ اما آنان اگر بخواهند بر عقاید خود باقی بمانند، باید بخش های مهمتر و مستندتری از سیره و سنت نبوی را انکار کنند. مهم ترین و اساسی ترین سخن این گروه، آن است که گریه و نوحه برای کسی از مردگان یا شهیدان، بدعت است و هیچ سابقه و سائقه دینی ـ نه در نصوص و نه در سیره سلف ـ وجود ندارد. روشن است که حتی اگر یک سخن مستند و یا یک واقعه تاریخی نقل و اثبات شود که در آن بر تعزیت و نوحهگری بر شهیدی از شهیدان یا مرده ای از مردگان، صحه گذاشته شده باشد، فرضیه بدعت انگاری آنان مخدوش و سست خواهد شد. حال آن که همه تاریخ اسلام، بنا بر کهنترین منابع و واثق ترین راویان، شاهد وقوع چنین نوحهگریها و عزاداریها و گریستنها، از سوی اولیا و حتی پیامبر خدا بوده است.

ناگفته نماند كه مطالعه مصادر تاریخی حيات امام شيعه(ع)، ما را به این حقیقت سوق میدهد که به دلیل ظلم و استیلای حکّام طاغی اهل بیت(ع) و شیعیانشان در شرایطی سخت و در زیر تقیهای بسیار عظیم زندگی میکردند تا جایی که انتساب یک نفر به مذهب تشیع و پیروی از مذهب اهل بیت (ع) سبب کشته شدن او میشد. رفتار امثال حجاج بن یوسفها با شیعیان موید این سخن ما است. پس این که چرا ائمه اطهار(ع) و شیعیان در آن زمان همانند عصر كنوني ما، اقدام به عزاداری عمومی نکردهاند و انجام عزاداری های عمومی شیعیان در این دوره نیز بی ریشه است؟ نشان از جهالت به امور واضح تاریخی و همچنین مبانی احکام فقهی در نزد شیعه دارد. و ديگر اينكه با وجود شرایط حاكم در عصر حيات ائمه اطهار (ع) و شیعیان ولی باز هم آن بزرگواران به صلاحدید خود و در برخی شرایط مناسب اقدام به تشکیل مراسم عزاداری – ولو با نفراتی اندک – میکردند و این مطلب نشان از اوج اهمیت عزاداری امام حسین (ع) دارد و این مطلبی است که مخالفان عزاداری از آن غافل اند.

«غلام على بن الحسين (ع) به صفّه سر پوشيده‏اى كه تعلّق به امام سجّاد عليه السّلام داشت و آن جناب در آنجا پيوسته در حال سجود و گريه بودند نزديك شد و به حضرت عرض نمود: اى آقاى من، اى على بن الحسين آيا وقت تمام شدن حزن و غصّه شما هنوز نرسيده؟ حضرت سر مبارك از زمين برداشته و متوجّه او شده و فرمودند: واى بر تو، به خدا قسم يعقوب نبي در حادثه‏ اى بس كمتر و واقعه‏اى ناچيزتر از آنچه من ديدم شكايت به پروردگار نمود و اظهار كرد: يا أَسَفى‏ عَلى‏ يُوسُفَ (وا اسفا بر فراق يوسفم). با اينكه ايشان تنها يك فرزندش را از دست داده بود ولى من ديدم كه پدرم و جماعتى از اهل بيت من را در دور من سر بريدند. و در جاي ديگر ميفرمايند: تنها درد دل و غم خود را با خدا گويم و از لطف و كرم بى‏اندازه او چيزى دانم كه شما نمى‏دانيد. سپس فرمودند: هيچ گاه محل كشته شدن فرزندان فاطمه عليها السّلام را بياد نمى‏آورم مگر آنكه حزن و غصه حلقوم من را مى‏فشارد»(ابن قولويه، 213-214).

در روايت ديگر، امام باقرالعلوم(ع) فرمودند:« كسى در روز عاشورا يعنى روز دهم محرم الحرام حضرت امام حسين عليه السلام را زيارت كند و روز را تا شب با حالتى گريان نزد آن حضرت بماند روز قيامت خدا را ملاقات كند در حالى كه خداوند متعال ثواب هزار هزار عمره و جهاد در راه خدا را به وى بدهد. علقمه از صحابي حضرت مىگويد: محضر مبارك امام(ع) عرضه داشتم : فدايت شوم ، كسى كه در شهرهاى دوردست و بلاد غريب و بعيد بوده به طورى كه برايش امكان ندارد در چنين روزى (روز عاشورا) به زيارت حضرت بشتابد، چه كند؟ امام(ع) فرمودند: وى در چنين روزى به صحرا رفته يا به پشت بام بلندى در خانه اش بر آيد و با سلام به حضرت اشاره كرده سپس در نفرين بر قاتلان آن حضرت سعى و كوشش نموده و پس از آن دو ركعت نماز بخواند»(همان، 325-326)

و در آخر روايتي از امام رضا(ع) كه مي فرمايد: «ماه محرم ماهى است كه مردم زمان جاهليت جنگ و جدال را در آن حرام ميدانستند. ولى در اين ماه ريختن خونهاى ما حلال شد! احترام ما از بين رفت! فرزندان و زنان ما اسير شدند! خيمه‏هاى ما طعمه آتش‏ها قرار گرفتند! اموال ما به يغما رفت! احترامى كه ما براى پيغمبر خدا داشتيم مراعات نشد!حقا كه مصيبت امام حسين پلك چشم ما را زخم و اشكهاى ما را جارى و عزيز ما را در ارض كرب و بلا ذليل و غم اندوه را تا روز قيامت دچار ما كرد. پس گريه‏ كنندگان بايد بر شخصى مثل حسين گريه كنند، زيرا گريه براى آن حضرت باعث آمرزش گناهان بزرگ خواهد شد»(مجلسي، 44/283-284).
مخالفان سیاسی

گروهی از مخالفان گریه و عزاداری برای امام حسین(ع)، مخالفت خود را بر اقتضائات و احکام و عقاید شرعی بنا نمی کنند؛ بلکه برای ذکر مصائب امام(ع) را پیامدهای سوئی برمی شمارند(!) که احتراز از آن را برای حفظ وحدت کیان اسلامی واجب میدانند. این گروه، معتقدند برگزاری مجالس روضه و عزا، به ایراد سخنانی میانجامد که در آنها طعن و لعن برخی اصحاب، وجود دارد و همین مایه اختلاف و نزاع بین مسلمین میشود. ابن حجر در الصواعق المحرقه, از غزالی نقل میکند که گفته است:

« و یحرم علی الواعظ و غیره روایة مقتل الحسین و حکایاته و ماجری بین الصحابة من التشاجر والتخاصم. فانه یهیج علی بعض الصحابه والطعن فیهم و هم أعلام الدین...  بر واعظ و سخنگو و غیر آنان، حرام است که ماجرای حسین و حادثه کربلا و منازعات صحابه را با یکدیگر، نقل کند؛ زیرا چنین نقلهایی طعن و لعن مردم را علیه آنان برمیانگیزد، و حال آنکه آنان نشانههای دین خدا هستند.» بدین ترتیب، نباید از مصائب اهل بیت، و قصه پرآبِ چشم عاشورا سخن گفت؛ چراکه در این سخن، قدح اصحاب هست و ذمّ بسیاری از راویان و مشاهیر صدر اسلام!

در روزگار ما نیز، این سخن به انحایی گفته میشود. کسانی از سر دلسوزی یا غفلت بر این باورند که برای حفظ وحدت مسلمین و یکپارچگی جهان اسلام باید از ذکر و نقل پارهای از حوادث صدر اسلام، چشم پوشید و اصلِ (تبرّا) را یکسره به کناری نهاد. این سخن، اگرچه یکسره باطل نیست و گاه باید به اقتضای زمان و مکان، شیعیان به عزاداریهای خود، شکلِ معتدلتری دهند، اما نمیتوان آن را تا آن جا پذیرفت که حقایق تاریخی و گوهر دین و مسلمات شرعی را از یاد برد. امامان و بزرگان شیعه، در حسّاسترین سال ها و قرون تاریخ، ذکر مصائب اباعبدالله(ع) را متوقف نکردند و همواره به تناسب و اقتضای زمانه خويش به وظیفه عزاداری خود برای امام حسین(ع) عمل کردند.

در ادامه سخناني از مقام رهبري را مرور مي نماييم: « در مجالس عزاداری ماه محرّم، این سه ویژگی باید وجود داشته باشد: 1. عاطفه را نسبت به حسین‌بن‌علی و خاندان پیغمبر، علیهم‌صلواةاللَّه، بیشتر کند. (علقه و رابطه و پیوند عاطفی را باید مستحکم‌تر سازد.) 2. نسبت به حادثه عاشورا، باید دیدِ روشن و واضحی به مستمع بدهد. 3. نسبت به معارف دین، هم ایجاد معرفت و هم ایجاد ایمان - ولو به نحو کمی - کند. نمی‌گوییم همه منبرها باید برخوردار از همه این خصوصیات باشند و به همه موضوعات بپردازند؛ نه. شما اگر یک حدیثِ صحیح از کتابی معتبر را نقل و همان را معنا کنید، کفایت می‌کند. برخی منبریها، بعضی اوقات یک حدیث را آن‌قدر شاخ و برگ می‌دهند که معنای اصلی‌اش از بین می‌رود. اگر شما یک حدیثِ صحیح را برای مستمع خود درست معنا کنید، ممکن است بخشِ مهمّی از آنچه را که ما می‌خواهیم داشته باشد. وقتی شما از روی یک تعبیر معتبر، راجع به یک آیه قرآن فکر و مطالعه کنید؛ به تنقیح آن بپردازید و برای مستمع بیان نمایید، مقصود حاصل است. اگر برای ذکر مصیبت، کتاب «نَفَس المهمومِ» مرحوم «محدّث قمی» را باز کنید و از رو بخوانید، برای مستمع گریه‌آور است و همان عواطفِ جوشان را به‌وجود می‌آورد. چه لزومی دارد که ما به خیال خودمان، برای مجلس‌آرایی کاری کنیم که اصل مجلس عزا از فلسفه واقعی‌اش دور بماند؟!......بنده خیلی متأسفم که بگویم در این سه، چهار سال اخیر، برخی کارها در ارتباط با مراسم عزاداری ماه محرّم دیده شده است که دستهایی به غلط، آن را در جامعه ما ترویج کرده‌اند. کارهایی را باب می‌کنند و رواج می‌دهند که هر کس ناظرِ آن باشد، برایش سئوال به‌وجود می‌آید...!؟ »( بیانات معظمله در جمع روحانیون استان «کهگیلویه و بویر احمد» در آستانه ماه محرّم‌17/3/1373)

اما درباره سخن غزالی که روایت مقتل حسین(ع) را بر اهل خطابه تحریم کرده و فتوای خود را به حفظ حرمت صحابه و قوام دین مستند نموده است, سخن بسیار میتوان گفت. ازجمله این که اگر این استدلال را بپذیریم, آنگاه باید در هر مسئلهای که میان مسلمین پدیدار میگردد و نزاعی برمیانگیزد، سکوت کرد و از بیم اختلاف و منازعه، حق را تنها گذاشت. عاشورا و حادثه دردناک آن، ثمره همین سکوت ها و مجامله‌ها بود. اگر مسلمانان نخستین، از همان ابتدا در برابر هرگونه انحراف و خروج از سنت نبوي ايستادگي ميكردند و جبهه حق را از حضور خالي نميگذاشتند، هرگز کار به عاشورا نمیکشید و اگر شیعه نیز از عاشورا به بعد، همان گونه رفتار میکرد که مسلمانان نخستین در سقیفه و جمل و صفین عمل کردند، تاریخ پر از جنایات و خبائث باطل گرایان میشد.

همانطور كه ذكر گرديد عرفان و تصوف مخالفت با عزاداري سيدالشهدا(ع) ندارند، بلكه نگاه ايشان و مقصود از عزاداري را به گونهاي ديگر در جهت كمال انساني ميبينند و در اين قسمت براي رفع شبهه بيان ميگردد. گروهی گریه و اقامه مجالس عزا را برای مرده ـ هر قدر که بزرگ باشد ـ خطا در بینش و انحراف در عقیده میدانند و استدلال میکنند که چنانچه انسانی از بند تن رست و به جوار حق پیوست، جا دارد که برای او شادمانی کنند و وصال او را جشن گیرند؛ زیرا مرگ یا شهادت، او را به آرزوی دیرینهاش که همانا اتصال به عالم معنا و آرمیدن در جوار حق است، رسانده است.

مولوي در دفتر ششم مثنوی، حکایت شاعری را نقل می کند که روز عاشورا وارد شهر حلب شد و چون از آداب و رسوم مردم آن شهر بی خبر بود، از نوحه و عزای آنان در ماتم حسین(ع) درشگفت ماند. تا این که از مردم پرسید و خواست که این بزرگی را که برای او چنین ماتم گرفته اند، به او بشناسانند. قصد شاعر، آن بود که برای آن عزیزِ از دست رفته، مرثیه سازد و قصیدهای غرّا در رثای او گوید. مردم به شاعرِ غریب گفتند که امروز، سالروز شهادت حسین بن علی(ع) است. مرد شاعر گفت: اما او که قرنها است که مرده است و گذشته از آن، اگر ماتم میگیرید و عزاداری میکنید، برای خود کنید که او در چنین روزی، شادمانه ترین واقعه زندگی خود را تجربه کرده است.

پس عزا بر خود کنید اي خفتگان
زآنکه بد مرگی است این خواب گران

روح سلطانی ز زندانی بجَست
جامه چه دریم و چون خاییم دست

چون که ایشان خسرو دین بوده اند
وقت شادي شد چو بشکستند بند

سوي شادُروانِ دولت تاختند
کُنده و زنجیر را انداختند

منابع:

* مجلسي، محمد باقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تحقیق : محمد باقر بهبودي، بيروت، مؤسسة الوفاء، 1403 ق.

* ابن قولويه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق: جواد قيومي، قم، مؤسسة النشر الاسلامي، 1417ق.

* بابايي، رضا، «عزاداري سنت يا بدعت»، آينه پژوهش، شماره 77، اسفند1381ش، 55-66.

* مولانا، مثنوی معنوی، نسخه نیکلسون، دفتر ششم، ابیات 799ـ796.
*شبهه بدعت بودن عزاداري امام حسين، مؤسسه تحقيقاتي حضرت ولي عصر(عج).