دلایل پنهان خستگی مزمن را بدانید/ راه‌های بازیابی انرژی بدن

صد آنلاین | پدیده‌ی خاموش گاه ناشی از فشارهای روانی، اختلالات هورمونی یا حتی عادات روزانه‌ی نادرست است. بنابراین نباید تنها به استراحت تکیه کرد؛ بلکه باید دنبال دلایل پنهان این کاهش انرژی گشت و راه‌های مؤثری برای بازیابی انرژی بدن یافت.

کد خبر: ۱۶۳۵۴۶

تاریخ: ۱۲ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۰۷:۵۶

به گزارش صد آنلاین، شاید برای شما هم پیش آمده باشد که با وجود خواب کافی، باز هم در طول روز احساس کوفتگی و بی‌انرژی بودن کنید. خستگی مزمن یا همان «Chronic Fatigue» چیزی فراتر از خستگی معمولی پس از یک روز کاری است. گاهی این خستگی با بدن می‌ماند، مثل مهمانی ناخوانده که نمی‌خواهد برود، حتی اگر تغذیه‌تان درست باشد یا برنامه خواب منظم داشته باشید.

پدیده‌ی خاموش گاه ناشی از فشارهای روانی، اختلالات هورمونی یا حتی عادات روزانه‌ی نادرست است. بنابراین نباید تنها به استراحت تکیه کرد؛ بلکه باید دنبال دلایل پنهان این کاهش انرژی گشت و راه‌های مؤثری برای بازیابی انرژی بدن یافت.

در این مطلب، نگاهی دقیق‌تر و تحلیلی‌تر به دلایل واقعی خستگی مزمن خواهیم داشت. شاید وقت آن رسیده باشد که این حالت خستگی همیشگی را نه به‌عنوان یک وضعیت اجتناب‌ناپذیر، بلکه به‌عنوان زنگ خطری برای سبک زندگی ببینیم. خستگی مزمن، برخلاف ظاهر ساده‌اش، می‌تواند آینه‌ای باشد از آنچه در بدن و روان ما در حال رخ دادن است. شاید لازم باشد گام‌به‌گام دلایل آن را کشف کرده و با اصلاحات کوچک اما عمیق، انرژی زندگی‌مان را بازگردانیم.

یکی از دوستانم می‌گفت سال‌ها با خستگی مزمن زندگی می‌کرد و تصورش این بود که شاید همیشه آدم کم‌انرژی‌ای بوده است. اما زمانی که تصمیم گرفت آزمایش خون دهد، مشخص شد سطح آهن و ویتامین B12 در بدنش به‌شدت پایین است. پس از شروع مکمل‌ها و تغییر رژیم غذایی، ظرف چند هفته احساس کرد زندگی‌اش کاملاً تغییر کرده.

ما گاهی به وضعیت بدنمان عادت می‌کنیم و نمی‌فهمیم که چیزهایی از درون دارند ما را خاموش می‌کنند. این یادداشت نگاهی دارد به بعضی از این دلایل نه‌چندان آشکار. خستگی مزمن، اگر نادیده گرفته شود، می‌تواند درهای افسردگی، اختلالات اضطرابی و فرسودگی روانی را باز کند. ولی اگر جدی گرفته شود، نقطه‌ی آغاز دگرگونی در کیفیت زندگی خواهد بود.

۱- خستگی مزمن همیشه از کم‌خوابی نیست

یکی از باورهای رایج این است که خستگی مزمن نتیجه‌ی کم‌خوابی شبانه است؛ اما این تنها بخشی از واقعیت است. افرادی هستند که ۸ ساعت می‌خوابند، اما باز هم احساس کوفتگی دارند. خستگی مزمن ممکن است به اختلالات خواب مانند «آپنه‌ی خواب» Sleep Apnea مربوط باشد، حتی اگر فرد خودش متوجه نشود. در این حالت، تنفس فرد در خواب برای لحظاتی قطع می‌شود و همین باعث می‌شود بدن به خواب عمیق و ترمیم‌کننده وارد نشود.

همچنین اختلال در چرخه‌ی هورمون‌ها مانند «کورتیزول» Cortisol نیز می‌تواند مانع بازیابی انرژی شبانه شود. حتی اضطراب پنهان یا افکار مزاحم در ناخودآگاه می‌توانند کیفیت خواب را پایین بیاورند. بنابراین، خستگی مزمن گاه نشانه‌ی آن است که مغز و بدن شما، علی‌رغم ساعت کافی خواب، بازسازی واقعی را تجربه نکرده‌اند.

۲- کمبود آهن، ویتامین B12 و منیزیم نقش کلیدی دارند

بدن برای تولید انرژی نیاز به مواد مغذی مشخصی دارد که اگر در رژیم غذایی یا جذب آن‌ها مشکل ایجاد شود، خستگی مزمن به سراغ‌مان می‌آید. کمبود آهن Iron Deficiency باعث کاهش اکسیژن‌رسانی به سلول‌ها می‌شود و انرژی عمومی بدن افت می‌کند. از سوی دیگر، ویتامین B12 برای سلامت عصب‌ها و مغز حیاتی است و کمبود آن می‌تواند حتی بدون کم‌خونی، احساس بی‌حالی ایجاد کند.

منیزیم نیز در واکنش‌های شیمیایی بدن برای تولید ATP، یعنی سوخت اصلی سلولی، نقش کلیدی دارد. گاهی آزمایش‌های خون معمولی این کمبودها را به‌درستی نشان نمی‌دهند، و باید ارزیابی دقیق‌تری انجام شود. اگر رژیم غذایی فرد ناکافی باشد یا جذب مواد مغذی از روده دچار اختلال شده باشد، کمبودها به‌مرور خستگی مزمن می‌سازند.

۳- افسردگی پنهان ممکن است عامل اصلی باشد

برخی افراد با اینکه می‌گویند حال روانی‌شان بد نیست، اما دچار خستگی مداوم هستند. این وضعیت می‌تواند نتیجه‌ی افسردگی خفیف یا پنهان باشد که با نشانه‌های کلاسیک مانند غم یا گریه همراه نیست. در این نوع افسردگی، سطح انرژی پایین، بی‌حوصلگی، بی‌انگیزگی و خواب زیاد یا کم، بیشتر دیده می‌شود.

افراد معمولاً آن را با «تنبلی» یا «بی‌ارادگی» اشتباه می‌گیرند. مغز در این حالت، کارایی معمولش را ندارد و از ترشح طبیعی انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند «دوپامین» Dopamine و «سروتونین» Serotonin بازمی‌ماند. بنابراین خستگی به‌جای آنکه نتیجه‌ی جسمی باشد، از روان آغاز می‌شود. افسردگی پنهان یکی از شایع‌ترین دلایل خستگی مزمن در قرن بیست‌و‌یکم است که تشخیص آن نیاز به حساسیت بالا دارد.

۴- عادت‌های روزانه انرژی شما را می‌بلعند

رفتارهای به‌ظاهر ساده و تکراری می‌توانند سطح انرژی بدن را تخلیه کنند. مصرف زیاد قند ساده Simple Sugars باعث نوسانات قند خون و احساس خستگی بعد از هر افزایش انرژی کوتاه‌مدت می‌شود. همچنین بی‌تحرکی، حتی اگر با استراحت اشتباه گرفته شود، در درازمدت باعث کاهش انرژی واقعی بدن می‌شود.

استفاده زیاد از وسایل دیجیتال پیش از خواب، نور آبی Blue Light ساطع‌شده از صفحه‌نمایش را وارد مغز می‌کند و نظم خواب را مختل می‌سازد. همچنین مصرف زیاد کافئین Caffeine در ساعات عصر، روند طبیعی خواب شبانه را به هم می‌ریزد. همه‌ی این عادت‌ها، به‌مرور خستگی مزمن را تبدیل به وضعیت پایدار می‌کنند.

۵- دستکاری هورمون‌ها در دنیای کنونی، یک متهم فراموش‌شده است

امروزه بدن ما در معرض ترکیبات شیمیایی گوناگونی قرار دارد که عملکرد طبیعی هورمون‌ها را مختل می‌کنند. مواد موسوم به «مختل‌کننده‌های غدد درون‌ریز» Endocrine Disruptors در پلاستیک‌ها، لوازم آرایشی، آفت‌کش‌ها و حتی آب‌های آشامیدنی وجود دارند. این مواد می‌توانند تعادل هورمونی بدن را به‌هم بزنند و در کارکرد تیروئید، آدرنال و حتی چرخه‌ی خواب اختلال ایجاد کنند.

کم‌کاری تیروئید یا هایپوتیروئیدی به‌ویژه در زنان شایع است و می‌تواند خستگی مداوم، افزایش وزن، و اختلال در تمرکز را به دنبال داشته باشد. در شرایطی که سبک زندگی شهری به ما اجازه‌ی استراحت واقعی نمی‌دهد، این اختلال‌های هورمونی به‌سادگی پنهان می‌مانند. برای همین است که در بسیاری موارد، درمان خستگی مزمن بدون تنظیم دقیق وضعیت هورمونی، ممکن نیست.

۶- التهاب مزمن پنهان در بدن دشمن خاموش انرژی است

بدن ممکن است درگیر التهابی باشد که فرد به‌طور مستقیم آن را احساس نکند. این التهاب مزمن Chronic Inflammation ناشی از رژیم غذایی ناسالم، استرس دائمی، خواب ناکافی یا عفونت‌های پنهان است. بر خلاف التهاب‌های حاد که با درد یا تورم همراه هستند، نوع مزمنش در سطح سلولی عمل می‌کند. این حالت بدن را در وضعیت آماده‌باش نگه می‌دارد و انرژی زیادی مصرف می‌شود تا سیستم ایمنی همیشه فعال بماند.

در نتیجه، فرد مدام احساس خستگی، کدر بودن ذهن، و ضعف در عضلات دارد. پروتئین‌هایی به نام «سایتوکاین‌های التهابی» Inflammatory Cytokines در این شرایط افزایش می‌یابند و روی خلق‌وخو و انرژی اثر منفی می‌گذارند. گاه این التهاب‌ها ریشه در مشکلات گوارشی یا حتی استرس‌های روانی دارند. بررسی علائم گوارشی، حساسیت‌های غذایی و نشانگرهای التهابی در خون می‌تواند راه‌گشا باشد. کنترل التهاب پنهان یکی از کلیدهای اصلی بازیابی انرژی پنهان‌شده است.

۷- استفاده بی‌رویه‌ دستگاه‌های دیجیتال مغز را به فرسودگی می‌کشاند

در دنیای امروز، مغز ما بیش از حد معمول در معرض اطلاعات قرار گرفته است. استفاده‌ی زیاد از موبایل، تبلت و لپ‌تاپ به‌ویژه در ساعات پایانی شب، نوعی تحریک دائمی ایجاد می‌کند. این حالت باعث می‌شود که مغز فرصت بازیابی و خاموشی طبیعی نداشته باشد. اصطلاح «فرسودگی دیجیتال» Digital Fatigue به همین پدیده اشاره دارد.

کارکرد طبیعی دوپامین Dopamine در سیستم پاداش مغز به هم می‌ریزد و فرد احساس بی‌حسی، خستگی و بی‌انگیزگی می‌کند. ذهن همیشه درگیر، نمی‌تواند انرژی لازم را برای کارهای واقعی و جسمی تأمین کند. جالب است که حتی سرگرمی‌هایی مثل تماشای فیلم یا بازی آنلاین نیز اگر بیش از حد باشد، خستگی روانی به بار می‌آورند. بنابراین یکی از دلایل خستگی مزمن، غرق شدن در دنیای دیجیتال بدون مرز است. حذف «زمان صفحه» Screen Time از ساعات پایانی روز می‌تواند تحول بزرگی در سطح انرژی روز بعد ایجاد کند.

۸- اختلالات عملکردی در دستگاه گوارش می‌توانند انرژی بدن را بدزدند

خیلی از افراد گمان می‌کنند که مشکلات گوارشی فقط مربوط به دل‌درد یا نفخ است، درحالی‌که واقعیت پیچیده‌تر است. دستگاه گوارش ما وظیفه‌ی جذب مؤثر مواد مغذی را بر عهده دارد و اگر در این روند اختلالی باشد، بدن حتی با تغذیه‌ی خوب هم دچار کمبود می‌شود. بیماری‌هایی مثل «سندروم روده‌ی تحریک‌پذیر» IBS  موجب التهاب، جذب ناقص و در نتیجه، کاهش انرژی می‌شوند. روده‌ها همچنین با مغز در ارتباط مستقیم‌اند و اختلال در این سیستم، تأثیر مستقیمی روی خلق‌وخو و سطح هوشیاری دارد.

ترکیب نامتعادل باکتری‌های مفید روده Gut Microbiota نیز در کاهش انرژی نقش دارد. بسیاری از کسانی که از خستگی مزمن رنج می‌برند، مشکلات پنهان گوارشی دارند که تا سال‌ها نادیده گرفته می‌شود. حتی آلرژی‌های خفیف غذایی می‌توانند خستگی مزمن ایجاد کنند. بررسی دقیق سلامت روده می‌تواند کلید گمشده‌ی بازیابی انرژی باشد.

۹- اختلال ریتم شبانه‌روزی بدن ، خستگی مزمن به سراغ‌تان می‌آید

بدن انسان دارای ساعتی درونی به نام «ریتم شبانه‌روزی» Circadian Rhythm است که خواب، بیداری، گرسنگی و حتی دمای بدن را تنظیم می‌کند. اگر این ساعت به هر دلیل از تنظیم خارج شود، احساس خستگی دائمی و بی‌نظمی در عملکرد روزانه ایجاد می‌شود. کار شبانه، پروازهای زیاد یا خوابیدن و بیدار شدن در ساعات متغیر، از جمله عوامل این اختلال هستند.

حتی روشنایی نامناسب محیط در طول روز یا شب، به مغز سیگنال‌های اشتباهی می‌فرستد. اختلال در ترشح «ملاتونین» Melatonin به‌عنوان هورمون خواب، از نتایج مستقیم این بهم‌ریختگی است. مغز در این حالت نمی‌داند چه زمانی باید هوشیار باشد و چه زمانی استراحت کند. به همین دلیل، بسیاری از کسانی که ساعت خواب مشخصی ندارند، از خستگی مزمن رنج می‌برند. بازگرداندن نظم به این ساعت درونی، از قدرتمندترین روش‌ها برای بازسازی انرژی بدن است.

۱۰- آلودگی هوای داخل خانه می‌تواند سطح انرژی را به‌شدت کاهش دهد

بر خلاف تصور عمومی، آلودگی هوا فقط مختص خیابان‌ها و فضای باز نیست. هوای داخل خانه نیز می‌تواند به‌شدت آلوده باشد و سطح انرژی افراد را کاهش دهد. ترکیبات شیمیایی آزادشده از فرش‌ها، مواد شوینده، اسپری‌ها و حتی عطرها، تحت عنوان «ترکیبات آلی فرّار» Volatile Organic Compounds – VOCs شناخته می‌شوند. این مواد موجب سردرد، تنگی نفس، تحریک چشم‌ها و مهم‌تر از همه، خستگی مداوم می‌شوند. اگر تهویه‌ی مناسب وجود نداشته باشد، این آلاینده‌ها به‌مرور در فضا انباشته می‌شوند.

زندگی در محیطی که هوای آن کیفیت پایینی دارد، اکسیژن‌رسانی را کاهش می‌دهد و مغز را در حالت نیمه‌بیدار نگه می‌دارد. حتی استفاده از شمع‌های معطر یا دستگاه‌های تصفیه‌ی ناکارآمد، گاه بیش از سود، زیان دارند. با وجود این‌که هوای آلوده در خانه دیده نمی‌شود، اما تأثیرش بر خستگی بدن بسیار واقعی و قدرتمند است. بازنگری در کیفیت هوای فضای زندگی، گام مؤثری در بازیابی انرژی است.

راه چاره و درمان برای حستگی مزمن چیست؟

1- تنظیم دقیق وعده‌های غذایی، سوخت‌رسانی پایدار به بدن را ممکن می‌سازد

یکی از کلیدهای رهایی از خستگی مزمن، ایجاد نظم در وعده‌های غذایی است. بدن برای حفظ سطح انرژی نیازمند دریافت مداوم و کنترل‌شده‌ی مواد مغذی است، نه شوک‌های ناگهانی قند و چربی. وعده‌های کوچک و منظم با ترکیبی از پروتئین ، فیبر و چربی سالم ، سطح قند خون را در تعادل نگه می‌دارند. این الگو به بدن اجازه می‌دهد انرژی را به‌صورت یکنواخت دریافت کرده و از افت‌های ناگهانی انرژی جلوگیری شود.

پرهیز از پرخوری در وعده‌های اصلی و پرهیز از غذاهای فرآوری‌شده، عملکرد متابولیک را نیز بهبود می‌بخشد. نوشیدن آب کافی نیز بخشی مهم از این رویکرد است، چرا که حتی کم‌آبی خفیف می‌تواند موجب افت تمرکز و خستگی شود. ترکیب رنگی و طبیعی غذا نیز بر سیستم عصبی اثر مثبتی می‌گذارد. کسانی که وعده‌های غذایی خود را با آگاهی تنظیم می‌کنند، تغییر چشمگیری در انرژی خود تجربه می‌کنند. رهایی از خستگی، از بشقاب شروع می‌شود.

2- حرکت منظم بدنی، به بدن فرمان بیداری می‌دهد

ورزش، برخلاف تصور برخی، نه‌تنها انرژی را مصرف نمی‌کند، بلکه آن را تولید می‌کند. فعالیت‌های هوازی سبک مانند پیاده‌روی سریع، دوچرخه‌سواری یا رقص، جریان خون و اکسیژن را به مغز افزایش می‌دهد. این افزایش گردش خون به ترشح «اندورفین» کمک می‌کند که احساس شادابی و انرژی را تقویت می‌نماید. حتی ورزش‌های مقاومتی با دمبل یا کش‌های ساده می‌توانند سوخت‌وساز پایه را بالا ببرند.

کسانی که هر روز به‌مدت ۲۰ تا ۳۰ دقیقه حرکت می‌کنند، خستگی کمتری را در طول روز تجربه می‌کنند. حرکات کششی صبحگاهی نیز برای بیدار کردن بدن بسیار مؤثر است. ورزش همچنین کیفیت خواب را بهبود می‌بخشد و این به‌صورت غیرمستقیم در درمان خستگی مزمن اثرگذار است. مهم نیست چقدر ورزش می‌کنید؛ مهم این است که آن را به عادتی پایدار تبدیل کنید. انرژی واقعی، در حرکت ساخته می‌شود، نه در توقف.

3- بازسازی خواب با تکنیک‌های ساده، انرژی از دست‌رفته را بازمی‌گرداند

خواب یکی از ستون‌های اصلی بازیابی انرژی است، اما خواب باکیفیت تنها با مدت‌زمان آن سنجیده نمی‌شود. ساختن «روتین خواب»  منظم یعنی خوابیدن و بیدار شدن در ساعت مشخص، حتی در تعطیلات. استفاده از نور طبیعی در صبح و پرهیز از نور مصنوعی و صفحات نمایش در شب، تولید «ملاتونین» Melatonin را تقویت می‌کند. محیط خواب باید کاملاً تاریک، خنک و بدون صدای مزاحم باشد تا مغز بتواند وارد فاز ترمیم عمیق شود.

حذف کافئین بعد از ساعت ۳ بعدازظهر یکی از عوامل کلیدی در افزایش کیفیت خواب است. نوشیدنی‌های گیاهی آرام‌بخش مانند دمنوش بابونه یا اسطوخودوس نیز به آرام‌سازی ذهن کمک می‌کنند. تکنیک‌های آرام‌سازی مثل تنفس عمیق یا مراقبه‌ی قبل از خواب می‌توانند اثرگذاری خواب را افزایش دهند. بسیاری از افرادی که دچار خستگی مزمن هستند، از خواب‌های سطحی و بی‌رمق رنج می‌برند. بازسازی واقعی انرژی، در دل خواب بازسازی‌شده شکل می‌گیرد.

4- مراقبه ذهن‌آگاهانه و تمرکز بر لحظه حال، خستگی را از درون پاک می‌کند

ذهن آشفته و ناآرام، بزرگ‌ترین دشمن انرژی پایدار است. تمرین «مراقبه‌ی ذهن‌آگاهانه» Mindfulness Meditation کمک می‌کند که ذهن از چرخه‌ی بی‌پایان افکار بیرون بیاید. این تکنیک با کاهش سطح اضطراب و افکار مزاحم، تمرکز را افزایش داده و احساس کنترل بر زندگی را بازمی‌گرداند. حتی روزانه ۱۰ دقیقه نشستن در سکوت و توجه به تنفس، تأثیر مثبت چشمگیری دارد.

این تمرین‌ها سطح «کورتیزول» را کاهش داده و باعث آرامش سیستم عصبی خودمختار می‌شوند. افرادی که به‌طور منظم مراقبه می‌کنند، آرامش روانی بیشتری دارند و در نتیجه، انرژی کمتری از دست می‌دهند. ذهن وقتی سبک‌تر شود، بدن نیز سبک‌تر عمل می‌کند. مراقبه می‌تواند هم در صبح برای شروع بهتر روز، و هم در شب برای کاهش تنش‌ها مؤثر باشد. خستگی روانی، با سکوتی آگاهانه درمان می‌شود، نه با فرار به هیاهو.

5- بازنگری در هدف‌ها و معنا دادن به روزمرگی، انرژی روانی را بازمی‌گرداند

خستگی مزمن تنها ریشه‌ی فیزیولوژیک ندارد؛ بخش مهمی از آن به «فرسودگی معنایی» Existential Fatigue مربوط می‌شود. زمانی که روزهای انسان از معنا تهی می‌شود،

انرژی روانی نیز تحلیل می‌رود. پیدا کردن هدفی روشن در زندگی می‌تواند به مغز انگیزه‌ای برای تلاش دوباره بدهد. حتی کارهای ساده‌ای مثل باغبانی، نوشتن، کمک به دیگران یا یادگیری چیزهای تازه می‌توانند معنایی جدید وارد زندگی کنند. باید از خود پرسید: چرا صبح از خواب بیدار می‌شوم؟ این پرسش، اگرچه ساده است، اما پاسخ آن می‌تواند سوخت ذهن را تأمین کند.

کسانی که با ارزش‌ها و علایق‌شان در تماس‌اند، خستگی کمتری را تجربه می‌کنند. معنا مثل خورشید درون است؛ هرچه روشن‌تر باشد، سایه‌ی خستگی کمتر خواهد بود. برای بازیابی انرژی، باید دوباره نوری در دل تاریکی روزمرگی روشن کرد./ عصر ایران